ANS-Online

Nog maar net afgestudeerd en nu al een lijst aan publicaties op hun naam. Freek Vonk en Elaine Mak zijn twee jonge, getalenteerde wetenschappers. Enthousiasme, nieuwsgierigheid en ambitie hebben hen tot deze opmerkelijke prestaties gebracht. ‘Wetenschappers moeten mensen kunnen prikkelen.’

Freek Vonk

‘Oh mijn God’, dacht de Leidse bioloog Freek Vonk (25) terwijl hij op zijn knieën viel met een levensgevaarlijke Inland Taipan in zijn hand. ‘Vier dagen hebben we vruchteloos de Australische woestijn afgezocht naar die slang. Toen we de hoop hadden opgegeven, zag ik in mijn ooghoek ineens iets bewegen. Ik werd gek, draaide de auto 180 graden door aan de handrem te trekken en ben er als een bezetene op afgerend.’

Toptalent
Vonk haalde onlangs de cover van het gerenommeerde tijdschrift Nature met zijn masterscriptie over giftanden. ‘Tot op heden was er geen duidelijkheid over de evolutionaire oorsprong van giftanden bij slangen. Waar deze zich bij de ene slang achter in de bek bevinden, heeft een ander deze voorin zijn bek. Met mijn collega’s ontdekte ik dat giftanden zich bij alle embryo’s op dezelfde plek ontwikkelen om zich vervolgens bij sommige soorten naar voren te verplaatsen. Dit vindt plaats voordat de slang uit zijn ei komt.’
Naast evolutionair onderzoek poogt Vonk grondstoffen voor nieuwe medicijnen tegen onder andere hart- en vaatziekten te ontdekken door gifkliercellen van slangen genetisch te manipuleren. Dit is een onderdeel van zijn promotieonderzoek, waarvoor hij een Toptalent subsidie heeft ontvangen van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Spelen met embryo’s en slangen-DNA doet hij niet zonder morele wroeging. Zijn liefde en nieuwsgierigheid zijn soms moeilijk te combineren. ‘Natuurlijk hou ik van deze beesten, maar soms moet je offeren voor de wetenschap. Het doel, medische en evolutionaire vooruitgang, rechtvaardigt dit voor mij.’

Snakehunter
Vanwege zijn jungletochten wordt Vonk wel eens vergeleken met Steve Irwin. Hoewel Irwin geen wetenschapper was, is de vergelijking niet zo gek gezien hun passie voor reptielen. Gefascineerd door de tijgerpython van een schoolvriend wilde Vonk al op veertienjarige leeftijd zijn eigen terrarium kopen. ‘Toen ik die slang aanraakte, was ik verkocht. Mijn moeder zorgde aanvankelijk voor moeilijkheden. Ze zei stellig: “Slang erin, ik eruit.” Toch puilde mijn kamer een jaar later uit van de slangen.’
Maar de passie voor reptielen is niet de enige overeenkomst tussen Irwin en Vonk. ‘Door zijn enthousiasme kon
Irwin de boodschap moeiteloos overbrengen op het publiek en dat is cruciaal voor academici. Wetenschappers moeten mensen kunnen prikkelen.’

Mensenbezweerder
Met zijn enthousiasme wil Vonk wetenschappelijke kennis zo goed mogelijk overbrengen en meer begrip voor de natuur creëren. ‘Mensen beschermen alleen waar ze van houden en houden alleen van dingen die ze begrijpen. Als ik duidelijk kan maken hoe organismen ontstaan, kan dat bijdragen aan natuurbescherming. Dat merk ik bijvoorbeeld wanneer ik een lezing geef. Angst maakt dan vaak plaats voor fascinatie.’ Wanneer Vonk een slang hanteert, verandert er iets in hem. ‘Bij de omgang met gevaarlijke gifslangen voel ik geen greintje angst. Adrenaline brengt me in een andere staat van bewustzijn. De gedachte dat ik met een slang bezig ben met genoeg gif in zich om honderd mensen te doden houdt me niet bezig. Ik treed als het ware een andere wereld binnen.’
Vonk werkt het liefst met slangen in de vrije natuur. Het lijkt hem daarom fantastisch om documentaires te maken voor National Geographic Channel. ‘De zender heeft positief gereageerd op ons voorstel, maar er zijn nog geen concrete plannen.’ Op zoek naar slangen in de natuur is Vonk vaak uren verwijderd van enige medische hulp. Meerdere malen is hij gebeten door niet-giftige slangen en een aantal ging het bijna mis met gifslangen. ‘Op een gegeven moment word ik nonchalant. Als er dan iets gebeurt, schrik ik me dood en is mijn concentratie weer op zijn best.’

Elaine Mak

Bescheidenheid kleurt het karakter van de Rotterdamse promovenda Elaine Mak (29). Onterecht, want naast haar cum laude behaalde doctoraal Nederlands Recht en twee aanvullende masters, kon ze haar cv afgelopen januari aanvullen met de onderzoeksprijs van de Erasmus Universiteit. ‘De universiteit was blijkbaar erg onder de indruk. Het is een mooie erkenning. Zeker omdat naar alle promotieonderzoeken aan de universiteit wordt gekeken.’

Grondbeginselen in gevaar
Ondanks haar succesvolle verleden vindt Mak zichzelf geen geboren wetenschapper. ‘Promoveren is voor mij geen vanzelfsprekend gevolg van cum laude afstuderen. Toch heb ik besloten verder te gaan in de wetenschap. Als je eenmaal voor de praktijk hebt gekozen, is het moeilijk de stap weer terug te maken.’
In haar promotieonderzoek, Rechten in Balans, wordt een verband gelegd tussen managementontwikkelingen in het rechtssysteem en het traditionele rechtsstatelijke kader. ‘Sinds de jaren negentig past de Raad voor de Rechtspraak managementprincipes toe om de rechtspraak efficiënter te laten verlopen. Een resultaat van deze hervormingen is het puntensysteem. Dat houdt in dat de overheid gerechtshoven betaalt op basis van hun prestaties. Daardoor wordt het interessant dossiers zo snel mogelijk af te handelen. Dit kan de onpartijdigheid en onafhankelijkheid van rechters negatief beïnvloeden.’
Maks promotieonderzoek raakt de fundamentele beginselen van de rechtspraak. ‘Mijn punt is dat er goed op moet worden gelet dat de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechters blijven gewaarborgd bij het invoeren van managementprincipes.’ Na het behalen van de prijs voor dit onderzoek mocht Mak lezingen geven bij het Ministerie van Justitie, de Raad voor de Rechtspraak en verscheidene rechtbanken. Ze reageert ingetogen: ‘Dat was erg leuk. Zeker om mee te maken hoe positief mensen op je reageren.’

Familiezaak
Onrecht is voor Mak geen fundamentele drijfveer. ‘Het zou oneerlijk zijn mezelf een idealist te noemen. Ik heb wel een zeker rechtvaardigheidsgevoel, maar ik ben nooit zo op de barricade geweest.’ Maks keuze voor een studie Rechten is eerder terug te voeren op haar jeugd. ‘Vol bewondering keek ik toe hoe mijn vader zijn eigen rechtenpraktijk opzette. Het was heel indrukwekkend te zien hoe hij daar in opging.’ Haar vader heeft meer familieleden beïnvloed. De twee zussen van Mak zijn namelijk ook gepromoveerd in de Rechten. Toch heeft haar familie geen passie doen ontwaken, gezien de praktische motivatie voor haar studiekeuze. ‘Rechten is een veilige keuze met een goed carrièreperspectief.’

Open kaart
Ongeveer tegelijk met de onderzoeksprijs heeft Mak subsidie ontvangen van de NWO, waardoor ze zich bijna volledig op onderzoek kan richten. Met dit geld doet ze onderzoek naar de invloed van globalisering op de positie van de hoogste rechters. ‘Hoogste rechters hebben traditioneel gezien de taak om de grondslagen van het Nederlands recht te garanderen, maar door toenemende invloed van internationaal recht moeten zij hun rol anders gaan invullen.’
Mak wordt onderzoek doen echter af en toe beu. ‘Doceren zorgt voor de benodigde afwisseling. Het is maar een klein deel van mijn aanstelling, maar dit maakt het wel de moeite waard.’ Een positief vooruitzicht is dat Mak door het leveren van goed onderzoek in de toekomst haar eigen onderzoeksgroep kan beginnen. ‘Dat lijkt me mooi. Dan kun je als wetenschapper echt iets op de kaart zetten.’

Tekst: Dave Willems en Lucy Vleeshouwers
Foto’s: Archief Freek Vonk en Vesna Faassen