Tekst en foto’s: Henk Strikkers

‘De timing is goed. Er is frustratie aan alle kanten. Studenten klagen over de kwaliteit van het onderwijs, dat ze niet worden gemotiveerd en dat de begeleiding te wensen over laat. Docenten mopperen over ongemotiveerde studenten, moeten onderwijs geven dat ze niet interessant vinden en worden niet gewaardeerd vanwege hun onderwijskwaliteiten.’ Het is geen revolutieprediker die hier aan het woord is. Sterker nog: in vrijwel niets lijkt Hans van Hout (69), emeritus-hoogleraar Onderwijskunde van het Hoger Onderwijs, op een persoon die je op de barricaden zou aantreffen. Toch propageert hij radicale veranderingen in het hogeronderwijssysteem. Daarbij lijkt hij weinig te willen ontzien. ‘Er is een aantal taboes dat nodig moet worden doorbroken.’

Onlangs versimpelde de Technische Universiteit Delft haar studies om de rendementen te verbeteren. Zag u dat aankomen?
‘Kijk, het fundamentele probleem van ons hoger onderwijs is de geweldige toename van studentenaantallen. Dat is niets nieuws. Daar werd al voor gewaarschuwd door Kees Posthumus in zijn Nota Posthumus in 1968. De aantallen waren destijds natuurlijk nog aanmerkelijk kleiner, maar de groeitrend was al duidelijk zichtbaar. Toen voorspelde men al dat er snel druk zou ontstaan op de financiën van de instellingen. Dat wordt in deze economische crisis pijnlijk zichtbaar.
‘Nu is de overheid enkel nog van zins de studie van studenten zonder uitloop te financieren. Instellingen hebben er dus baat bij dat iedereen zo snel mogelijk afstudeert. Aan een vijfdejaars student moet je immers nog steeds onderwijs geven, je moet hem nog steeds tentamens afnemen en je moet hem nog steeds scriptiebegeleiding bieden.
‘Voor instellingen is één en één twee. Zij voelen het in hun portemonnee als ze een slecht rendement hebben en komen daarom met maatregelen die er op gericht zijn om studenten voor of direct na de poort te selecteren en onder druk te zetten om zo snel mogelijk af te studeren. Het allesomvattende probleem van de massaliteit is hiermee echter niet opgelost en de studentenaantallen zullen alleen maar toenemen.’

Schetst u hier geen doemscenario? Steeds meer studenten zullen onderwijs moeten krijgen van even veel geld.
‘Nou ja, een doemscenario… Naar mijn gevoel kunnen we dit probleem wel oplossen, maar dan moet het stelsel van hoger onderwijs stevig worden aangepakt. Zijlstra sleutelt alleen maar aan de financiële kant en aan symptomen. De politiek gaat eraan voorbij dat studeren tegenwoordig een totaal andere maatschappelijke betekenis heeft dan in de tijd dat het systeem is ontworpen.
‘Niet gaan studeren is geen optie meer voor geslaagden van havo of vwo. Vroeger gingen jongeren in veel gevallen aan het werk om dan in de praktijk bijgeschoold te worden. Dat is nu niet meer het geval. Studeren is geen keuze meer. De enige keuze die de nieuwe lichting heeft is wát zij gaat studeren. Dat is vaak al moeilijk genoeg omdat een heel groot aantal studies niet aansluit bij vakken op de middelbare school.
‘De verwachtingen van studenten zijn op het ogenblik eveneens heel anders. Het percentage afgestudeerden dat in de wetenschap gaat werken is op dit moment aanmerkelijk kleiner dan voorheen. Heel veel studenten willen gewoon goedgeschoold de arbeidsmarkt op.’

Moet het universitair onderwijs daarmee ook van doelstelling veranderen?
‘Een universitaire opleiding hoort te draaien om menselijke ontwikkeling en om binding. Dat betekent niet dat kennisoverdracht naar de achtergrond moet verdwijnen, maar naar mijn mening wordt daar veel te veel op gefocust. Op een universiteit horen docenten bijvoorbeeld de namen van studenten te kennen en elke student moet het gevoel hebben dat hij bij tenminste één docent terecht kan met zijn problemen. Niet dat hij in een bureaucratische mallemolen terecht komt. Ik ben dan ook niet heel rouwig dat studenten tegenwoordig steeds vaker termen als “school” of “leraar” gebruiken. De universiteit is een school! Het moet niet alleen kennis overdragen, het moet ook jong volwassen personen vormen.’

De bachelor moet dus een school worden.
‘Ja, de universitaire bachelor moet een echte school worden. Dat houdt onder andere in, dat onderwijs de hoogste prioriteit krijgt. De primaire taak van docenten moet het geven van onderwijs zijn en daar moeten ze op worden afgerekend; niet op het aantal publicaties dat ze behalen. Daar hoort ook professioneel onderwijsmanagement bij, dat ontbreekt nu op veel universiteiten. De doelstelling van die school is de ontwikkeling van jonge mensen naar een bepaald niveau. Dat is niet alleen een kennisniveau, dat behelst ook vaardigheden, competenties en ethiek. Hoe sta je in de samenleving? Dat is veel belangrijker dan dat er aan het eind een economisch werkzame eenheid uitrolt. Die functie hebben we ook, maar we moeten vooral mensen ontwikkelen.
‘Dat brengt overigens ook met zich mee dat selectie aan de poort ongewenst is. We hebben al een heel selectief systeem. Er wordt soms net gedaan alsof elk kind dat wordt geboren 18 jaar later bij de universiteit aan de poort komt kloppen. En dan schreeuwt men in koor dat het tijd is voor selectie aan de poort.’

Is selectie aan de poort niet een heel goed middel tegen de massaliteit?
‘Tegen de massaliteit? Massaliteit is geen keuze. Massaliteit moet! Als je de studentenaantallen gaat terugschroeven, draai je de kenniseconomie de nek om. Het is een keihard gegeven dat de studenteninstroom toeneemt en alleen nog maar meer gaat toenemen.
‘Bovendien creëer je met selectie aan de poort een groep drop-outs. Waar moet iemand die is geweigerd immers naartoe?’

Van Hout is niet bang stiltes te laten vallen. Dat doet hij echter niet alleen in dit gesprek, maar ook in zijn vakgebied. Hij was de laatste hoogleraar Onderwijskunde van het Hoger Onderwijs voordat hij in 2007 met wetenschappelijk pensioen ging. Een opvolger op het gebied van het hoger onderwijs heeft hij in Nederland niet en dat is volgens hem te merken. ‘Neem nou studiekeuzegesprekken. Dat kan natuurlijk best leuk zijn, maar dat kost bakken met geld en zal geen enkel effect hebben op de rendementen. Er is nooit uit wetenschappelijk onderzoek gebleken dat studiekeuzegesprekken de rendementen doen stijgen. En toch gaan alle universiteiten ze nu invoeren. Dat vind ik belachelijk.’

Denkt u dat dit Nederlandse universitair systeem bestand is tegen nog meer studenten?
‘Zoals ik al eerder zei is het onmogelijk de studentenaantallen terug te dringen en dus moet het systeem daarop aangepast worden. De invoering van de bachelor-master-structuur was daartoe een goed moment geweest, maar we hebben die kans laten liggen. In Nederland is de vierjarige doctoraal praktisch behouden: de bachelor en master zijn vaak zo met elkaar verweven dat vrijwel iedereen doorstroomt. De kennisvereisten van de bachelors worden bovendien geënt op de kennisvereisten van de master en die van de master weer op die van de research master en zo domineert het onderzoek eigenlijk het hele universitaire onderwijs.
‘En dat terwijl je bachelors ook prima kan indelen naar interesses van studenten of naar maatschappelijke problemen. Zo kun je een prima bachelor maken die bestaat uit elementen van de opleidingen Psychologie, Rechten en Economie. Het grote probleem is dat op universiteiten veel te veel vanuit onderzoeksdisciplines wordt gedacht. Dat werkt voor veel studenten die niet per se interesse hebben in zo’n onderzoeksdiscipline heel demotiverend.’

Brede opleidingen helpen misschien tegen uitval, maar maakt het universitaire onderwijs niet beter bestendig tegen de toenemende studentenaantallen.
‘Het beter invoeren van het bachelormaster-systeem kan ook de overbevolking tegengaan. Het moet in Nederland normaal worden om na een bachelordiploma te gaan werken. Dat gebeurt in vrijwel alle Europese landen, behalve hier, omdat wij hier allemaal roepen dat bachelor en master één opleiding vormen en dat je niets waard bent als je geen master hebt. Daar aan tornen is een groot taboe.
‘Ik wil voorstellen om er twee zelfstandige opleidingen van te maken en de master op te rekken naar een echte tweejarige wetenschappelijke studie gericht op een bepaalde onderzoeksdiscipline. Niet iedere student die een bachelor heeft gehaald, moet dan worden toegelaten tot de master. We hebben het steeds over selectie aan de poort voor de bachelor, maar eigenlijk zou je bij aanvang van de master moeten selecteren. Dat gebeurt nu alleen bij research masters.

Waarom heeft het daar wel nut?
‘Omdat mensen die daar uitvallen een prima startkwalificatie hebben voor de arbeidsmarkt. Ik ben er sowieso voor dat iedereen na de bachelor minimaal een jaar gaat werken, want dan kun je ook beter kiezen of je een master wilt doen en zo ja, welke. Bovendien kun je een masteropleiding dan ook deels laten financieren door de werkgever. Dat is overigens volgens mij meteen de reden dat de werkgeversorganisaties tegen dit plan zijn. Zij roepen al vanaf het begin: ‘Een bachelor is een halfwassen academicus’, terwijl de grote multinationals wel allemaal bachelorstudenten uit het buitenland aannemen. Dat is vreemd en ik denk dat het wordt veroorzaakt doordat de belastingbetaler nu alle masters betaalt.
‘Datzelfde financiële motief gaat ook op voor universiteiten. Bij de invoering van het bachelor-masterstelsel riepen alle rectores magnifici in koor dat iedere student een master moet volgen. Logisch, want iedere student die dat doet brengt de universiteit een jaar lang extra overheidsgeld op. Studentenaantallen bepalen immers de overheidssteun die de universiteiten krijgen.’

Zou dat financieringssysteem niet op de schop moeten?
‘Dat weet ik niet. De grondslag van dat systeem is eigenlijk heel logisch en universiteiten hebben ook niet te weinig geld om onderwijs te geven aan studenten. Het grote probleem is dat iedere docent geacht wordt een aanzienlijk deel van zijn tijd aan onderzoek te besteden. Waarom lukt het bij grote opleidingen niet om werkgroepen van twintig studenten te maken? In beginsel hebben ze per student evenveel geld als een kleine opleiding. Hoe meer docenten je aanstelt, des te meer onderzoeksgeld heb je nodig omdat die docenten ook allemaal onderzoek moeten doen. De koppeling van onderwijs en onderzoek in het universitaire bestel is natuurlijk belangrijk. Nu vindt dat per docent plaats: iedere docent moet onderzoeken en onderwijzen. Dat is een van de oorzaken waarom we niet in staat zijn voor grote aantallen studenten toch kleinschalig onderwijs aan te bieden. Er rust een groot taboe op om te stellen dat niet alle universitaire docenten actief toponderzoek moeten doen. Voor de meeste docenten is onderwijs van ondergeschikt belang: zij worden primair beoordeeld op hun onderzoeksprestaties. Voor het bacheloronderwijs zouden we heel goed kunnen werken met gepromoveerde docenten die onderwijs als vrijwel enige taak hebben en die niet worden afgerekend op publicaties in topjournals en het binnenhalen van onderzoeksgeld, maar op onderwijsprestaties en op grond daarvan carrière kunnen maken tot hoofddocent.
De afgelopen 20 jaar is de druk om te publiceren ongelooflijk toegenomen. Elke onderzoeker moet toponderzoek doen en we moeten allemaal mee doen met de Oxfords en de Cambridges.’ Probeer dan maar eens om goed bacheloronderwijs te maken bij grote aantallen studenten.

Dat kan toch niet?
‘Nee, natuurlijk kan dat niet. Maar aan de andere kant worden universiteiten afgerekend op onderzoek. Faculteiten worden afgerekend op onderzoek. Medewerkers worden afgerekend op onderzoek. Het gebeurt regelmatig dat docenten die een onderwijsprijs winnen een jaar later aan de kant worden geschoven omdat ze te weinig onderzoek hebben gedaan.’

Onderwijs is dus eigenlijk het ondergeschoven kindje in het hoger onderwijs.
‘Ja. En dat wordt alleen maar erger. Halbe Zijlstra zegt: “Iedere universiteit zou op een aantal gebieden toch wel top moeten zijn.” Je mag van een instelling niet verwachten dat ze zegt: “Wij hoeven geen topuniversiteit te zijn, laat ons maar een regionale universiteit zijn die vooral nadruk legt op onderwijs.” Ik zou willen dat iemand het zei. Dat ze een echte onderwijsuniversiteit willen zijn, waarin het echt om studenten draait. Dat er één instelling is die niet wil excelleren in onderzoek, maar juist betere opleidingen gaat aanbieden die aansluiten bij de interesses van studenten. Dat ze niet gaan selecteren aan de poort en veel meer tijd zullen steken in begeleiding.’

Dat is toch geen realistisch scenario?
‘Toch wel; de tijd is rijp voor structurele verandering van het universitaire systeem. Het had al veel eerder moeten gebeuren. Het huidige systeem is zijn grenzen al lang gepasseerd.’

Alhoewel hij officieel al met emeritaat is, zit Jacques Thomassen (66) nog nog vaak in zijn sobere kamertje op de Universiteit Twente. Als politicoloog heeft hij regelmatig moeten vechten voor het belang van zijn vakgebied. ‘Deze universiteit worstelt als geen ander met haar imago. Ze  profileert zich op technologie, maar de grootste faculteit is Management en Bestuur.’ Thomassen is echter altijd gewaardeerd, en niet zonder reden. Hij was lid van het gebiedsbestuur maatschappij- en gedragswetenschappen van NWO, algemeen secretaris van de KNAW en nog steeds geroemd voor zijn onderzoek naar de democratie. Maar hoe staat het er eigenlijk voor met de democratie in Nederland?

Is de democratie in Nederland in gevaar?
‘Dat is wel erg boud gesteld. Als je de huidige situatie vergelijkt met het verleden gaat het eigenlijk helemaal niet zo slecht. Dat iedereen permanent klaagt over de democratie is een teken van haar gezondheid. Het zou pas raar zijn als niemand zou klagen over het politieke systeem.
‘Er zijn echter wel een paar gevaren die op de loer liggen. Dat gaat niet om de democratie in haar meest pure vorm, als vertegenwoordiging van het volk, maar om de democratische rechtsstaat. Wanneer de rechtsstaat optimaal functioneert dempt hij de invloed van de absolute wil van het volk ter bescherming van minderheden. Rechtsstatelijke uitgangspunten zoals mensenrechten, tolerantie en de scheiding der machten zorgen ervoor dat een staat juist kan functioneren. Juist populistische partijen hebben nauwelijks een boodschap aan de rechtsstaat en staan een vergroting van de democratie in zijn meest absolutistische vorm voor. Dat vind ik zorgelijk.’

Vreest u ervoor dat de rechtsstaat wordt uitgehold?
‘Het is een slechte zaak dat een invloedrijk politicus als Wilders rechtsstatelijke waarden zoals een duidelijke machtenscheiding lijkt te negeren. Lang heeft de politieke elite zich opgeworpen als hoeder van de rechtsstaat, maar dat neemt af. Toch ben ik tamelijk optimistisch, omdat ik denk dat er een grens is aan wat het politieke bestel en het overgrote deel van het volk accepteert.
‘Het is een oud probleem dat met name laagopgeleide burgers de uitgangspunten van de rechtsstaat in de praktijk niet onderschrijven. Men zegt wel dat iedereen gelijk moet zijn voor de wet, maar als je vraagt of Volkert van der G. zoals ieder ander behandeld moet worden hoor je in koor: “Nee.”’

Waarom treden deze populistische sentimenten ineens op de voorgrond?
‘Die bestaan al heel lang, alleen ze zijn jaren onder de radar gebleven omdat geen enkele politicus ze verwoordde. Uit kiezer sonderzoek in het begin van de jaren negentig blijkt dat toen thema’s als immigratie, integratie en criminaliteit voor veel burgers al belangrijke issues waren. Met uitzondering van Frits Bolkestein was er echter geen enkele politicus die daar aandacht aan besteedde.
‘Bovendien waren de Paarse kabinetten de facto een soort van regering van nationale eenheid, met de grootste linkse en grootste rechtse partij. Normaal gezien is er altijd ofwel een coalitie aan de linkerkant ofwel aan de rechterkant van het spectrum en is er de optie om tegen het kabinet te stemmen. Bij Paars kon dat niet, er was aan beide kanten geen serieus alternatief, waardoor de oppositie van buiten het parlement, of in elk geval van buiten de gevestigde politieke orde, moest komen. Dat hebben ze geweten met de grote winsten van achtereenvolgens de Lijst Pim Fortuyn, de SP en de PVV.’

Dat is allemaal de schuld van Wim Kok en zijn paarse gevolg?
‘Natuurlijk zijn de Paarse kabinetten niet de enige oorzaak. Kiezers stemmen niet meer altijd op dezelfde partij, zoals dat grofweg tot de jaren tachtig wel gebeurde Ze lijken te kiezen voor een politieke kant en dan op de meest uitgesproken partij te stemmen.
‘De volatiliteit van de kiezer is mijns inziens overigens een overschat fenomeen, kiezers zijn vrij standvastig in hun standpunten. GroenLinks-stemmers stappen niet over naar de PVV, alleen naar andere linkse partijen. Bij de SP en de PVV ligt dat net iets genuanceerder, maar dat komt doordat je naast een links-rechts-verdeling ook een andere schaal zou moeten gebruiken. Ik noem die altijd maar libertijns versus autoritair. De SP en de PVV liggen op die schaal weer dicht bij elkaar.’

Als stemmers nauwelijks wisselen van politieke kant, is de invoering van een tweepartijenstelsel dan geen goed idee?
‘Dat heb ik in het verleden inderdaad voorgesteld en dat heeft voor- en nadelen. Er is een trend zichtbaar dat kiezers stemmen omdat ze een invloed op het beleid willen uitoefenen, niet zozeer omdat ze zich vertegenwoordigd willen voelen in de Staten-Generaal. Dat is in een twee-partijenstelsel beter te effectueren. Dan hebben de kiezers immers de keuze tussen een links dan wel een rechts kabinet.
‘De nadelen mogen ook duidelijk zijn. De verliezende partij moet vier jaar in de oppositiebankjes brommen en haar stemmen zijn praktisch weggegooid. Bovendien kanaliseert ons huidige systeem beter de onvrede die er leeft, de opkomst van de LPF en de PVV zijn daar goede voorbeelden van. In een tweepartijenstelsel zoals het Engelse of het Amerikaanse hadden die partijen, en dus de gevoelens die onder zulke grote groepen van de bevolking spelen, nooit de volksvertegenwoordiging gehaald.’

Het systeem in Nederland functioneert dus goed, maar geldt dat ook voor de politieke partijen?
‘Voor het beantwoorden van deze vraag kom je bij een oud dilemma, namelijk hoe de representatieve democratie moet functioneren. Is dat een bottom-up-procedure waarin politieke partijen zitten te wachten op wat hun achterban hen influistert of is dat een gang van zaken waarin politieke partijen een visie hebben en daar kiezers aan trachten te binden? Mijns inziens is alleen de laatste opvatting juist. Trots op Nederland was een partij die de eerste mening aanhing; zij vroeg aan iedereen om inbreng en dat leidde tot een allegaartje aan meningen. Zo kan een politiek systeem niet functioneren. Politieke partijen moeten het maatschappelijke debat leiden en helder zijn. Een partij is geen passieve spons die opneemt wat er onder de bevolking leeft. Een partij moet een visie vertegenwoordigen en deze in het publieke discussie verdedigen. Als daar geen enkele klandizie voor is, houdt het op. Dat is logisch.’

Thomassen weeft duidelijk een leidraad door het gesprek heen. Het is een positieve: we hebben eigenlijk niets te klagen. De tevredenheid met het functioneren van het Nederlandse politieke systeem behoort tot de grootste van de wereld en de volatiliteit bewijst dat burgers hun stem goed overwegen. Op de vraag of er een systeem is waar Nederlanders jaloers op mogen zijn, is zijn antwoord veelzeggend. ‘Winston Churchill stelde: “Democratie is het slechtste systeem dat er bestaat, met uitzondering van alle andere systemen.” Dat gaat voor geen ander stelsel zo op als voor het Nederlandse.’

Is de Occupy-beweging niet een teken dat er veel onvrede is over de politiek?
‘Het is duidelijk dat een grote groep mensen zich verloren voelt dankzij de globalisering. Vanuit dat perspectief is ook de opkomst van het populisme in Nederland, Europa en de Verenigde Staten te verklaren. Het gaat dan niet eens zozeer om het redden van de financiële wereld, maar met name om de befaamde Poolse loodgieters die hier “ons werk komen afpakken”. Daarin schuilt het nieuwe onderscheid dat zich ook in de samenleving aftekent. De tegenstelling van de komende decennia is die tussen goed en slecht opgeleide burgers waarbij de eerste groep kosmopolitisch is en de tweede zich van alle kanten bedreigd voelt door internationalisering.
‘Op die Occupy-beweging kan ik maar weinig zicht krijgen, omdat het geen stroming met een duidelijk profiel is. Wel is duidelijk dat die mensen heel erg ontevreden zijn en – overigens terecht – woedend zijn omdat niemand nog grip schijnt te hebben op die hele financiële wereld.’

Hoe heeft het zover kunnen komen dat politici nauwelijks nog invloed hebben op de economie?
‘Dat is een direct gevolg van die globalisering. De economie trekt zich al tijden niets meer van landsgrenzen aan. De maat van het bedrijfsleven is simpelweg van een andere orde geworden dan die van de politiek; de economie controleren kan al lang niet meer op nationaal niveau. Je ziet het door wat er nu in een op zich volstrekt onbelangrijk land als Griekenland gebeurt. Dat sleurt allerlei andere Eurolanden mee de diepte in, maar dat probleem is zelfs op Europees niveau nauwelijks nog te bestrijden. Dit is veroorzaakt doordat de globalisering van de politiek geen gelijke tred heeft gehouden met de globalisering van de economie.’

Is dat het probleem dat de Europese Unie nu teistert?
‘Exact. Eén van de democratische grondregels is dat de politieke verantwoording op hetzelfde niveau moet plaatsvinden als waar de besluiten worden genomen. In Europa worden de meeste invloedrijke besluiten genomen met de premiers, maar zij leggen verantwoording af aan hun nationale parlementen. In deze woelige tijden worden die parlementen praktisch gedwongen in te stemmen. Dat leidt tot onvrede.
‘Europa hinkt op twee gedachten: enerzijds moeten de landen soeverein blijven, anderzijds vragen de economische ontwikkelingen om een centralistische houding. Het Verdrag van Lissabon maakt de nationale regeringsleiders nog invloedrijker, dat is een grote fout als daar geen Europees controlerend orgaan tegenover staat. Als heel Europa afhankelijk is van wat er in Italië gebeurt, maar daar geen enkele zeggenschap over heeft, dan loopt dat vroeg of laat een keer spaak.’

Moeten we dan naar een Verenigde Staten van Europa?
‘De steun daarvoor brokkelt steeds verder af, dus de kans daarop is kleiner dan ooit. Tegelijkertijd schreeuwt de Europese Unie nu om een centralisering. Je kunt geen steeds verdere economische integratie hebben zonder dat je daaraan een sterke politieke component koppelt. De EU bestaat inmiddels uit 27 leden, het kan niet zo zijn dat Malta’s vetorecht even sterk is als dat van Duitsland.’

U stelt dat het onontkoombaar is.
‘Of de Europese Unie valt uit elkaar. We moeten vooruit of we moeten achteruit. De Eurocrisis zal echter hoogstwaarschijnlijk uitdraaien op verplaatsing van nationale bevoegdheden naar een hoger niveau. Ik geloof niet dat de EU zich opsplitst. Landen als Duitsland en Frankrijk stellen op wereldschaal niet zo vreselijk veel meer voor. Om nog maar te zwijgen over Nederland. Een ontmanteling van de Europese Unie heeft alleen maar verliezers. Er is geen andere oplossing dan een machtigere EU.’

Tekst en foto’s: Henk Strikkers

Paul Schnabel (63) is de hoogleraar die in het grootste gebouw van de gehele reeks huist. De socioloog is immers naast zijn post als universiteitshoogleraar aan de Universiteit Utrecht eveneens directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau dat inwoont bij het gigantische Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. De boekenkast in zijn werkkamer puilt uit van rapporten en boeken; de één in een nog schreeuwerige kleur dan de ander. Op tientallen meters hoogte praat Schnabel over sociale cohesie, de valse hang naar vroeger en de geatomiseerde samenleving.

Het is wellicht interessant om te beginnen met uw voorganger. Arnold Heertje zegt dat een gebrek aan sociale cohesie vooral wordt veroorzaakt door economische specialisatie en verkokering van de maatschappij. Kunt u zich daarin vinden?
‘Dat is een heel economische opvatting van sociale cohesie en niet de terminologie die sociologen zoals ik zullen bezigen. Een sociologische visie zou zijn dat het de mate van samenhang in de samenleving is. Het gaat om wat mensen voor elkaar voelen, in hoeverre mensen zich met elkaar betrokken voelen, in hoeverre ze zich voor elkaar verantwoordelijk voelen en hoe dat alles zich in hun gedrag uit. Als personen alleen maar roepen dat ze zich verantwoordelijk voelen voor elkaar, maar daar geen gevolg aan geven heeft het natuurlijk ook geen zin. Sociale cohesie moet ook uit gedrag blijken.
‘Sociale cohesie heeft ook veel met wederkerigheid te maken, dat is één van de belangrijke factoren die de sociale cohesie bepaalt. Het komt hoofdzakelijk voort uit welbegrepen eigenbelang. Als ik een oogje in het zeil houdt bij mijn buurman als hij op vakantie is, doe ik dat voornamelijk omdat ik ook wil dat hij hetzelfde doet als ik weg ben. Ik wil er op kunnen vertrouwen dat niet heel mijn huiskamer wordt leeggeroofd als ik in het buitenland zit.’

De laatste jaren wordt over sociale cohesie gesproken alsof dit hand over hand afneemt. Klopt dat?
‘Nee. Ik vraag me ook af waar die negatieve toon vandaan komt. Er bestaat in Nederland de behoefte om constant te zeggen dat het vroeger allemaal beter was, terwijl het nu niet aanzienlijk beter of slechter gaat dan voorheen. Toen Nederland bijvoorbeeld nog verzuild was in de jaren vijftig van de vorige eeuw was er natuurlijk binnen die zuilen een enorme sociale cohesie, maar tussen die zuilen totaal niet. Een katholiek ging naar de katholieke bakker, een katholieke school en een katholieke sportvereniging. Denk jij dat ook maar één katholiek zich geroepen voelde om een protestantse bakker van het faillissement te redden? Echt niet.
‘Bovendien willen we nu allemaal wel veel sociale cohesie, maar niet de sociale controle die daar in vroeger tijden altijd mee gepaard ging. Dat is een andere houding dan voorheen.’

Het gaat dus helemaal niet zo slecht met de sociale cohesie in Nederland?
‘Dat ligt er maar net aan of je in een achterbuurt van Amsterdam gaat kijken of in Aerdenhout. In het algemeen kun je echter stellen dat Nederland, net als veel andere relatief kleine samenlevingen als Oostenrijk, Denemarken en Zwitserland, een sterke sociale cohesie heeft. Wij zijn altijd een samenleving geweest met sterke banden, sterke gevoeligheid en een sterke solidariteit. Dat is nu niet anders. Het is alsof je aan een vis het begrip water uitlegt. Die vis weet niet waar het over gaat, totdat er geen water meer is. Dan weet hij pas wat hij mist.’

Waarin uit die sterke sociale cohesie zich dan?
‘Een heel belangrijk punt is vrijwilligerswerk, of de civil society zoals dat tegenwoordig wordt genoemd. Mensen organiseren ongelooflijk veel dingen samen zonder dat de overheid daarbij aan te pas komt. De sportorganisaties, de harmonieorkesten, de schoolbesturen, allen functioneren als vanzelfsprekend door een ongelooflijke inzet van vrijwilligers. Wij vinden dat heel gewoon, maar in andere landen is dat niet zo. In Frankrijk is dat bijvoorbeeld heel lang tegengegaan. De overheid had liever niet dat burgers zich zo verenigden, omdat daar gevaar van uit zou kunnen gaan.
‘Bovendien is Nederland één van de sterkste meritocratieën ter wereld. Ik las laatst in het blad Binnenlands Bestuur een artikel over het gedoe rond islamitische scholen. Iedereen denkt altijd dat het onderwijs zo slecht is, maar het zijn de beheersende beleidsstructuren die niet deugen. Daar zit cliëntelisme in. Dat betekent dat als de school schoongemaakt moet worden je dat aan je neefje overlaat en je neefje betaalt jou dan weer om dat te mogen doen. Dat zijn dingen waar de gemiddelde Nederlander nooit op zou komen, terwijl dat in de meeste landen hartstikke logisch is. Natuurlijk geef je de voorkeur aan mensen die afhankelijk van je zijn. Dat is hun sociale cohesie. Wij vinden dat niet eerlijk. Wij vinden dat iedereen dezelfde kansen moet krijgen en de beste moet winnen. Dat is onze sociale cohesie!
‘Ten slotte is ook de polder- en consensustraditie van belang. Werknemers gaan in Nederland niet meteen staken als ze er niet uitkomen, in tegenstelling tot in landen als Frankrijk en Italië. Als je eens terugdenkt aan de situatie rond Alitalia een paar jaar geleden; daar waren de werknemers bereid om het hele bedrijf kapot te staken omdat men niet wilde terugkomen op de voorheen verkregen rechten. Dat zou in Nederland nooit gebeuren. Het poldermodel is een schoolvoorbeeld van een situatie waarin twee strijdende partijen het algemeen belang boven het eigenbelang laten prevaleren. Dat bij tijd en wijlen het algemeen belang boven privébelangen wordt gezet is typisch voor hoogontwikkelde burgerlijke samenlevingen met een sterke sociale cohesie.’

U noemt het poldermodel als voorbeeld van een sterke sociale cohesie, terwijl de steun daarvoor steeds verder afbrokkelt. Is dat een gevaar?
‘Ik denk dat we er meer aan hebben om goed met elkaar samen te werken en er door compromissen uit te komen, dan door het werk neer te leggen en te gaan staken. Daarom vind ik het heel vervelend dat het begrip compromis een bijklank van slapheid heeft gekregen. Wij zijn een land waar nooit absolute meerderheden gevonden zullen worden, dus een compromiscultuur is onze enige kans.’

Wat zouden de gevolgen zijn van vermindering van sociale cohesie?
‘Misschien is het interessant om eerst te vermelden dat een heel grote sociale cohesie ook niet per definitie goed is voor de samenleving. Het was bijvoorbeeld voor jonge Molukkers een lange tijd heel moeilijk om te gaan studeren, omdat de banden in de Molukse gemeenschap zo sterk waren. Dat gaat na een tijd knellen, hun leven werd te zeer gecontroleerd door familievaders en die stonden niet bepaald te springen als hun zonen of dochters wilden gaan studeren, omdat ze dan de controle kwijt raakten. Zo kan een sterke sociale cohesie ontplooiingskansen aan mensen ontnemen.
‘Maar natuurlijk zijn er ook nadelen verbonden aan een zwakke sociale cohesie. Als het heel ernstig wordt, ontstaat er een zogenaamde geatomiseerde samenleving. In dat geval hebben mensen niets meer met elkaar te maken en verpietert het sociale leven. Je gaat misschien nog wel op bezoek bij je beste vriendin in Haarlem, maar het maakt je niet uit of je buurman zijn vuilnis midden op de staat gooit; dat soort taferelen. Mensen zullen niets meer voor elkaar over hebben, geen vrijwilligerswerk meer doen en geen geld meer geven aan goede doelen. Ik zie dat echter niet snel gebeuren in Nederland. Wellicht neem het wantrouwen tussen mensen nog een beetje toe, maar dat zullen geen gigantische veranderingen zijn.’

Denkt u dat de huidige economische problematiek tot een toenemend individualisme zal leiden?
‘Het is allereerst van belang om individualisme en economisch egocentrisme niet te verwarren. Het proces van individualisering zal pas stoppen als de inkomens echt scherp gaan dalen. Je moet niet vergeten dat individualisering heel duur is, hoezeer het ook wordt nagestreefd. Fysieke individualisering houdt in dat je zoveel mogelijk voor jezelf wil hebben. Inwonen bij een hospita komt bijvoorbeeld nauwelijks nog voor. Studenten willen niet meer inwonen en mensen willen ook geen inwonende studenten meer hebben. Ze hechten zo erg aan hun privacy dat ze het alleen zullen overwegen als ze in desperate geldnood zitten. Je ziet het bijvoorbeeld ook aan de daling in het aantal echtscheidingen. Velen krijgen het huis niet verkocht en als dat al lukt ontvangen ze niet het geld dat ze eigenlijk nodig hebben. Dan zit je dus aan elkaar vast. Dat willen we niet, want we willen onze vrijheid en onze keuzemogelijheden houden.
‘Individualisering zie je ook in het bezit van dure zaken als auto’s of mobiele telefoons. Iedereen heeft tegenwoordig de hele dag mogelijkheden van sociaal contact die tot voor kort niet bestonden. Hier zie je echter dat die vorm van individualisering de sociale cohesie juist versterkt. Door sociale media is het nu veel gemakkelijker om gelijkgestemden of personen met dezelfde hobby te vinden. Er zijn mensen die preken dat personen zich alleen maar meer gaan afsluiten in hun eigen cocon en thuis blijven zitten, maar daar geloof ik niet in. De behoefte aan echt menselijk contact blijft altijd bestaan.’

Tekst en foto’s: Henk Strikkers

De economische crisis is volgens hem een zegen en hij voorspelt een economische koerswijziging die zijn weerga niet kent. Emeritus-hoogleraar Economie aan de Universiteit van Amsterdam Arnold Heertje (77) mag dan gepensioneerd zijn, verlegen om een pittige mening zit de geboren Bredanaar niet. Zo ook niet over de Westerse maatschappijen: ‘Het speelkwartier is over.’

Dat de crisis waarin de wereld zich nu bevindt op de korte termijn een stekelig probleem is, beaamt Heertje direct. Een uitgebreide analyse van oorzaken en aanleidingen is niet aan hem besteed. ‘Je kunt het in één zin uitleggen: Overal in de wereld zijn door instellingen in de publieke sector, instellingen in de private sector en consumenten te grote schulden gemaakt waarbij de reële economie achterbleef: die bubbel moet een keer spatten.’ Veel liever kijkt de nestor naar de toekomst, want die belooft volgens hem veel goeds.

Iedereen heeft dus te lang op de pof kunnen leven. Maar wat doen we eraan?
‘De vraag is of we terug moeten willen naar waar we vandaan komen. Ik vind het interessant dat het consumentenvertrouwen het op dit moment laat afweten. Veel economen slaken dan een “Ach en wee”, maar ik niet. Ik zie het precies andersom. Waarom zouden consumenten in een wereld waarin overheden, banken en andere ondernemingen in de problemen zitten opnieuw schulden gaan maken? Zij doen juist het omgekeerde en gaan oude schulden aflossen.
‘Ik denk ook niet dat het herstel van de wereldeconomie van de consumenten moet komen. Die opvatting miskent dat de wereld na de crisis een heel andere is dan ervoor. Wereldwijd ontstaat er een nieuw thema dat in de plaats treedt van excessieve consumptiepatronen: alles wat met duurzaamheid te maken heeft. Je ziet het nu al: de groei van de materiële consumptie matigt en daar staat tegenover dat steeds meer mensen streven naar verbetering van het leefklimaat en de kwaliteit van leven.’

Wat zijn volgens u dan de signalen dat het die kant op gaat?
‘Ten eerste is er geen andere keuze. Voor het overleven van de mensheid is verduurzaming van de samenleving en de economie cruciaal. En of we de nadelen dan over twintig of dertig jaar voelen, dat doet er niet toe. Het is onvermijdelijk, maar ik zie ook wel degelijk signalen. Zo is er de stormachtige ontwikkeling van de elektrische auto en bovendien weet ik dat er in de anonimiteit behoorlijk wat jongeren bezig zijn om bedrijfjes op te zetten die aanhaken bij die sfeer van duurzaamheid. Ook hier is het interessant om te zien dat het consumentenvertrouwen laag blijft. Dat betekent dat veel mensen aan het sparen zijn en dat is nodig om een investering in duurzaamheid te doen, bijvoorbeeld om zonnepanelen aan te schaffen.’

En het mes snijdt in uw theorie natuurlijk aan twee kanten, want een lage consumptie betekent ook weer minder productie en minder uitstoot.
‘Dat is inderdaad de andere kant van het verhaal. Ik verwacht ook dat de economische groei gaat afnemen, die zal nooit meer 3 procent worden. Daar zitten heel veel voordelen aan, maar economen denken alleen maar in termen van groei. Dat kun je heel goed zien bij de discussie die gaande is omtrent de krimp in Zeeland, Zuid-Limburg en Noordoost-Groningen. Dat wordt als een soort nationale ramp gezien, omdat we niet meer groeien. Maar de krimp is juist een vorm van voorspoed. Al die open ruimtes in die gebieden kunnen gewoon blijven bestaan en hoeven niet volgeplempt te worden met kantoren. Dat is toch juist goed nieuws?’

U noemde in 2009 in Trouw de crisis ook een zegen, Staat u daar nog steeds achter?
‘Jazeker. Alleen nog maar meer.’

Waarom alleen maar meer?
‘Mijn mening is in die zin gesterkt dat door de crisis overal in de wereld, dus ook in Nederland, enorme discussies op gang zijn gekomen over of we het wel goed deden. Dat is wat de grote twintigste-eeuwse econoom Joseph Schumpeter creative destruction noemde. Het houdt in dat er in onze tijd in een razend tempo oude productieprocessen, communicatiemiddelen en allerlei andere oude dingen verdwijnen. Maar het is creative destruction, dus er worden ook weer direct allerlei andere vervangende zaken geschapen. Door de bezuinigingen wordt dit enkel maar versterkt. Natuurlijk zijn er sommige besparingen die personen of instellingen recht in het hart treffen zonder dat er een ontsnappingsmogelijkheid is, maar in de meeste gevallen is dat niet zo.’

Op welke terreinen ziet u daar dan voorbeelden van?
‘Er zijn er zoveel. Neem nou de jeugdzorg. Daar werken tien instellingen ten behoeve van jongeren in de problemen, maar die jongeren worden nooit geholpen. Al die coaches en begeleiders zijn alleen maar met elkaar bezig en niet met de jongeren. Onder druk van de bezuinigingen moeten ze nu wel.
‘Simon Carmiggelt heeft daar weleens een column over geschreven. Hij sprak van epibreren. “Is dit al geëpibreerd?” “O nee, dat ligt daar nog. Wacht, dan zal ik dat even epibreren.” “O, dan zal ik daar goed opletten. Want als ik niet goed oplet, dan wordt het niet goed geëpibreerd.” Dat is dus fictief, maar er zijn mensen die de hele dag alleen maar dossiers doorschuiven. Dat vind ik vooral vanuit het oogpunt van die mensen zelf buitengewoon immoreel, want zij hebben geen zinvol werk. Dat wordt nu blootgelegd en die mensen verdwijnen daar dus. Het speelkwartier is voorbij.’

Als we dat doortrekken naar het hoger onderwijs, zijn er dan ook personen die overbodig werk doen?
‘O ja. Jazeker. In het management van universiteiten en hogescholen bestaat diezelfde cultuur. Daar zitten hele lagen die overbodig zijn vanuit een oogpunt van goed onderwijs en onderzoek. Die lagen zitten er alleen maar voor zichzelf.
‘Ik heb dat zelf ook nog meegemaakt. Ik heb jarenlang Economie gedoceerd aan Rechtenstudenten. Zij hadden in december tentamens en in de tien dagen daaraan voorafgaand mochten geen colleges worden gegeven, zodat ze konden studeren. In het laatste college vroeg ik of men prijs stelde op een responsiecollege. Vrijwel alle handen gingen de lucht in, maar toen ik dat probeerde te regelen bij het bestuur van de faculteit werd men razend. “Dat kan helemaal niet. Het is een collegevrije periode, dus u krijgt geen zaal.” Dat gaat toch nergens meer over? Toen heb ik gezegd: “Als het hier niet kan, dan gaan we wel naar Hotel Krasnapolsky. Dan huur ik op eigen kosten een zaal en gaan we daarheen.” Vervolgens begon er toch iemand na te denken en kon het uiteindelijk toch doorgang vinden in de Universiteit van Amsterdam.
‘Nu kwam het dus goed, maar er zijn mensen die altijd blijven vasthouden aan “regels zijn regels”. Die houden geen rekening meer met mensen, enkel nog met tekst. Dat is dehumanisering en dat neemt hand over hand toe in onze samenleving.’

Waar komt die mentaliteit vandaan?
‘Ik ben geen socioloog, maar ik denk uit een soort van territoir denken. Machtswellust. Het idee ergens over te gaan en op dat gebiedje alleenheerser te zijn. Dat is hetzelfde als mensen die in een drukke winkel uitgebreid gaan praten met een caissière om de rest te laten wachten. Dat soort dingen gebeuren in de samenleving ook. Dat is pure misbruik van macht.’

Hoe kan dat een halt worden toegeroepen?
‘Dit is in zekere zin een wetenschappelijk gesprek, dus in de eerste plaats theorievorming en inzicht. In Nederland zijn grofweg twee stromingen. De ene is meer psychologisch en gaat er vanuit dat er goede en slechte mensen bestaan. Betrouwbare mensen en minder betrouwbare mensen. Daar schiet je alleen helemaal niets mee op. Het gaat erom of mensen zich gedragen alsof ze eerlijk, integer en betrouwbaar zijn.
‘Dat is een goede manier om zogenaamde dehumanisering ter goede trouw te bestrijden. Dat is de dehumanisering die samenhangt met de verkokering, versplintering en de specialisatie van de maatschappij. Doordat iedereen in de samenleving een klein dingetje doet en zich enkel daarop concentreert verdwijnt het overzicht. Het betekent dat we niet meer in de gaten hebben wat de gevolgen zijn van wat we doen met het oog op de mensen van nu, straks of waar dan ook ter wereld.’

Maar hoe krijg je mensen zo ver dat ze zich eerlijk, integer en betrouwbaar gedragen?
‘Het gaat allemaal om de juiste prikkels en om coördinatie. Dat zie je wel in het volgende voorbeeld. Stel: er is een vergadering en daarna wordt er een koud buffet georganiseerd. De zaal zit vol met 200 hongerige mensen en het eten staat al klaar. Als er geen coördinatie is stormt iedereen op het eten af, ontstaat er een lange rij, worden mensen chagrijnig, ontstaat er hier en daar een handgemeen en dan maakt het niet uit of de mensen integer zijn of niet, het gaat mis. Wanneer er nu iemand opstaat en een volgorde van tafels aanwijst, loopt alles op rolletjes en blijft de sfeer goed.
‘Dat is nog een simpel voorbeeld, maar dat gaat bijvoorbeeld ook op voor het idee van gratis schoolboeken. Dat is totaal uit de hand gelopen. Daar hebben een paar ambtenaren zitten aanklooien en is men met een constructie gekomen waarbij de leraren en leerlingen als beoordelaars van de kwaliteit van het materiaal zijn uitgeschakeld en er Europees moet worden aanbesteed. Van de gekken is het. Terwijl als die ambtenaren ooit gehoord hadden van de economische theorie van mechanism design, dan was dit nooit gebeurd. Mechanism design houdt simpelweg in dat er een mechanisme wordt ontworpen dat bepaalde vraagstukken die de markt niet kan oplossen, wel oplost. De constructie die voor de hand ligt is immers de beste. Dat is de constructie waarin je de traditionele benadering behoudt en scholen extra geld geeft voor ouders die moeite hebben om de kosten van de dure boeken op te hoesten.’

Uw pleidooi voor humanisering vindt vooralsnog niet veel steun. In hogeronderwijsland staan er nog meer fusies op stapel.
‘Ja, wat ze nu in Delft, Rotterdam en Leiden willen dat is een enorme beweging in de richting van dehumanisering. Dat staat haaks op alles wat we de laatste jaren hebben gezegd over te grote scholengemeenschappen en ziekenhuizen. Daar is het zogenaamde efficiëntiestreven helemaal niet efficiënt gebleken. Het idee dat daarachter zit – één bestuur van een grote instelling in plaats van drie van drie kleine instellingen – is prijzenswaardig, maar het is niet realistisch. Overal explodeert de managementlaag omdat er veel meer wordt gecontroleerd en gerapporteerd binnen zo’n grote organisatie.
‘Men ziet nu in het algemeen wel dat het geen voordelen heeft om te streven naar fusies en grote instellingen. Dat ze die drie universiteiten met totaal verschillende achtergronden willen gaan samenvoegen vind ik echt krankzinnig. We moeten juist de andere kant op, in de richting van kleinschaligheid, in de richting van de menselijke maat.’

Tekst: Henk Strikkers
Foto’s: Joeri Pisart

Eigenlijk wilde ze liever bij Man Bijt Hond stage lopen. Televisie is immers veel heftiger dan een universiteitsblad. De stagecoördinator raadde haar echter een aantal maanden op de Vox-redactie aan. Na een gesprek met toenmalig hoofdredacteur Patricia Veldhuis was ze overtuigd dat het een goede stap was op weg naar een echt journalistenbestaan. Haar stage leverde een baan als redacteur op, waarna ze de laatste anderhalf jaar tweemaal een half jaar ad interim hoofdredacteur werd. Dohmen (28) kan tevreden terugblikken op alles wat haar overkwam: ‘Het was ideaal voor iemand die aan het begin van haar loopbaan staat. Eerst leer je het journalistieke vak en daarna krijg je te maken met al het mogelijke gedonder. Ik kan nu gepokt en gemazeld de wereld in.’

Was je verrast toen je eind 2009 werd gevraagd Chris-Jan van der Heijden te vervangen?
‘Achteraf gezien was het een logische oplossing. Op dat moment stond ik echter op het punt om mijn biezen te pakken en te vertrekken. De reden daarvoor houd ik liever voor mijzelf. Aangezien de verwachting was dat Chris-Jan na een half jaar zou terugkomen, leek het me mooi om te proeven van het hoofdredacteurschap. Daarna kon mijn bestaan als freelancer beginnen.
‘Het afscheid vorige zomer viel me zwaar. Het was emotioneel om Vox na zoveel tijd achter me te laten. Toch ging ik aan de slag als freelance-journalist en in een nieuwe functie bij LUX en dat beviel behoorlijk goed. Bovendien stroomden de opdrachten binnen, dus ik had niets te klagen. Ik dacht niet na over een terugkeer. Tot in januari Johan van de Woestijne, het hoofd van de Communicatieafdeling, weer op de stoep stond.’

Heb je destijds veel getwijfeld?
Resoluut: ‘Ja. Ik vermaakte me prima als freelancer en dacht: “Wil ik nu echt terug naar dat wespennest?” Na goede gesprekken kwam ik er echter toch toe weer een poging te wagen. Ik had het gevoel dat ik was weggegaan zonder dat ik het goed had afgerond. Bovendien had ik nog steeds het gevoel dat er iets moois van te maken was. Toen ik er eenmaal zat heb ik zelfs nog een tijdje gedacht dat ik zou aanblijven. Ik wilde een goed team van de redactie smeden en Vox weer op de kaart zetten. En dat nieuwsplatform, ach daar waren we het niet mee eens, maar dat is gebeurd en dat wilde ik desondanks succesvol maken. Op de dag dat duidelijk werd dat het niet zo mocht zijn, besloot ik voor mezelf om hier weg te gaan.’

Wat ligt ten grondslag aan de malaise die Vox blijft teisteren?
‘Het begon met de financiële problemen. Onze advertentie-inkomsten kelderden en het hoofd van de Communicatie-afdeling kreeg vrijwel tegelijkertijd de opdracht om te kijken waar er bezuinigd kon worden. Zijn insteek was om de afdeling zo te reorganiseren dat deze in ieder geval in de toekomst veilig is. Vox was een logisch slachtoffer.’

Was dat te voorkomen?
De vraag doet de vlot sprekende Dohmen stilvallen: ‘Dat is een heel moeilijke vraag. Wellicht had de redactie veel eerder met een alternatief voor de financiële problemen op de proppen moeten komen. Bijvoorbeeld door zelf te kiezen voor een maandfrequentie, of een dunnere Vox of desnoods een redacteur minder. Wanneer je dat soort beslissingen zelf neemt sta je veel sterker.’

De gevolgen zijn gekend. Ondanks hevige protesten van de redactieraad en de universitaire medezeggenschap, werd eind vorig jaar door het College van Bestuur besloten dat Voxlog werd opgeheven ten gunste van het nieuwsplatform. Tevens werd de uitgavefrequentie teruggeschroefd van eenmaal per veertien dagen tot eenmaal in de maand. Inmiddels is ook Voxlog’s vervanger ru.nl/nieuws alweer verdwenen. Studenten en medewerkers moeten voortaan inloggen op Radboudnet om het ‘onafhankelijke’ nieuws te kunnen lezen.

Wat is achteraf erger geweest: de teruggang in frequentie of het schrappen van Voxlog?
‘Het was allebei ongelooflijk pijnlijk, maar de redactie kon leven met een maandelijkse Vox als daar een goedlopende site tegenover stond. Dat was voor ons een cruciale voorwaarde. Jammer genoeg kon dat niet onder de noemer Vox, maar dan in ieder geval een site waar we de vrijheid hadden goede journalistiek te bedrijven. Het is erg pijnlijk dat ook dat is misgelopen.’

Chris-Jan van der Heijden stelde in de oktober-ANS dat ru.nl/nieuws de beste site van alle universiteiten zou moeten worden. Waar is het dan misgegaan?
Lachend: ‘Met pretenties dan denk ik. Maar serieus, het College van Bestuur en de redactie hadden een andere opvatting over die site. Ons was een journalistieke beloofd, terwijl het College een corporate site in gedachten had. Die twee visies kunnen niet lang naast elkaar blijven bestaan en dat hebben we geweten.’

Zag je dat al lang aankomen?
‘Ach, dat plan om alle nieuws van de universiteit te bundelen is heel goed te begrijpen vanuit de makers van het plan. Ik had daar vanaf het begin ongelooflijk veel moeite mee en nu is dat terecht gebleken. Al die tijd hing het Zwaard van Damocles al boven ons hoofd.’

Waar merkte je dat aan?
‘Ik weet dat het College van Bestuur een significante hoeveelheid op- en aanmerkingen had. Dat betekende meerdere bezoekjes per week. Gelukkig kwam het meestal op het bordje van het hoofd van de Communicatie-afdeling terecht, hij is immers hoofdredacteur van de site. Voor een deel sluisde hij die kritiek door naar ons en voor een deel heeft hij dat zelf opgelost. De laatste maand werd het echter een stuk minder, ik denk omdat duidelijk werd dat het niet zou blijven voortbestaan.’

Kwam dat ook doordat jullie zelfcensuur gingen toepassen?
‘Dat kan. We waren wel voorzichtig. De situatie was behoorlijk schizofreen: “Schrijf ik nu een corporate blog of een journalistiek nieuwsbericht?” Daardoor schrijf je vanzelf niet alles meer. In de dagelijkse nieuwsvergadering werd geregeld geroepen: “Als we dat doen krijgen we weer gezeik” of “Misschien moeten we dat maar niet doen, want dan stoten we weer iemand voor het hoofd.” Dat is niet goed voor journalisten, daardoor kwam het nieuwsplatform in een negatieve spiraal terecht.’

Was er nog veel reuring in de redactie toen het nieuwsplatform achter slot en grendel ging?
‘Vorig jaar was de redactie in rep en roer en dat was hij eigenlijk nu weer, maar het was minder heftig. Als je iemand twee jaar lang stelselmatig in elkaar ramt, wordt het slachtoffer op een gegeven moment ook wel iets meer gelaten.’

Ondanks de tevergeefse strijdbaarheid die Dohmen de afgelopen twee jaar kenmerkte blijkt haar hart voor Vox groter dan haar frustratie. Dat ze twee keer oppositie voerde en dat Chris-Jan van der Heijden met het bezuinigingsplan instemde is ‘een pijnlijk verschil in visie’ en dat het College van Bestuur liever een andersoortige site ziet ‘logisch’. Waar ze zich het meest aan heeft geërgerd is ‘de kleingeestigheid van de universiteit zoals die nu is.’ Ze blijkt veel voor Vox over te hebben, zelfs het voor zichzelf houden van verwijten.

Hoe heb je jouw tijd bij Vox ervaren?
‘Het is ideaal voor iemand die aan het begin van een loopbaan staat. Eerst leer je het journalistieke vak en daarna leer je al het gedonder dat je kunt meemaken binnen een bedrijf. Ik kan nu gepokt en gemazeld de wereld in. Bovendien heb ik er heel veel fijne momenten meegemaakt. Ik hoop oprecht dat het op een dag weer allemaal goed komt met Vox, maar ik zal er in ieder geval niet bij zijn. Ik twijfel überhaupt of het ooit nog gaat gebeuren.’

Wat brengt de toekomst jou?
‘Eigenlijk ga ik voort op de weg die ik een jaar geleden was ingeslagen. Ik ga weer freelancen en werken bij LUX. Ook word ik freelance-eindredacteur bij nrc.next, dus dat is nieuw.’

Zou je iemand aanraden om Vox-hoofdredacteur te worden?
Met een lach verschaft ze zichzelf wat bedenktijd: ‘Het lijkt mij geen feestje om nu hoofdredacteur van Vox te zijn, maar ik hoop wel oprecht dat iemand denkt daar een feestje van te kunnen maken. Ik gun de redactie in ieder geval een goede hoofdredacteur. Dat moet wel iemand zijn met heel veel zelfvertrouwen en die oprecht zin heeft om uit deze puinhopen iets moois te laten herrijzen.’

Wat is je advies aan je opvolger?
‘Ga niet te veel lijken op je omgeving. Onthoud dat je een journalist bent en dat – hoe goed het werk ook is dat er in dit gebouw wordt gedaan – je er kritisch naar moet blijven kijken.
‘Daarnaast moet je communicatief heel erg goed zijn. Je moet ervoor zorgen dat heel veel mensen je aardig vinden, om vervolgens goed werk af te leveren. En bovenal: zorg dat Vox een goed blaadje blijft.’

Het Hemelvaartsweekend begint met het Oddstream festival dat tussen 2 en 5 juni in Nijmegen zal plaatsvinden in en rondom de Vasim een overweldigend gebouw aan de Waal. Vier dagen lang presenteert Oddstream een programma vol muziek, interactieve kunst, performance art, film en meer. Op vier podia treden meer dan 100 acts op. Overdag is er volop livemuziek, film, activiteiten en interactieve kunst en ‘s nachts is er Club Oddstream voor liefhebbers van dance en elektronische muziek. Er is een festivalcamping voor bezoekers.

Kijk voor meer informatie op oddstream.nl

In de zomermaanden vertellen medewerkers van de Radboud Universiteit over hun tweede passie in het leven – naast hun liefde voor het academische vak. Na hun inleiding worden zij geïnterviewd over de oorsprong van hun interesse, de betekenis ervan voor hun dagelijks leven en voor hun werk.
In deze aflevering vertelt dr. Liedeke Plate, universitair hoofddocent Algemene Cultuurwetenschappen, over haar passie voor ballet.

De controversiële Oscarwinnende documentaire Inside job (2010, Charles Ferguson) gaat over de oorzaken van de kredietcrisis. Ferguson sprak met een aantal direct betrokkenen. Het blijkt dat iedereen vuile handen heeft, bankiers, toezichthouders, maar ook wetenschappers die zich lieten betalen voor adviezen over de heilzame werking van ‘deregulering’.

Maar als iedereen vuile handen heeft, wie is er dan verantwoordelijk? De kredietcrisis houdt ons economische systeem flink in de greep. De banken teren nog op staatssteun, Griekenland dreigt uit de eurozone te vallen als het niet aan zijn betalingsverplichting kan voldoen, Italië, Portugal, Ierland en Spanje zitten in zwaar weer en de economische groei in de EU stagneert. Maar er worden nog steeds bonussen aan bankiers uitgekeerd en een nieuwe internetbubbel is aan het ontstaan. Zijn de noodzakelijke hervormingen in het financiële systeem wel doorgevoerd?
Na de vertoning van de film een debat over de lessen van de kredietcrisis en over de vraag of die lessen ook daadwerkelijk geleerd zijn. Kan de kredietcrisis morgen weer gebeuren?

Hoe zie jij de toekomst? Geïnspireerd door de Millenniumdoelen werd deze vraag gesteld aan dertig dichters en meer dan honderd scholieren van de Nijmeegse Scholengemeenschap NSG, het Mondialcollege en het Olympus College Arnhem. De antwoorden van de dichters en de scholieren zijn gebundeld in een boek genaamd ‘Hoe zie jij de toekomst?’ dat op maandag 30 mei wordt gepresenteerd in LUX Nijmegen.

De dichters beantwoordden de vraag met een gedicht; de scholieren door middel van een tekening. Dit resulteerde in creatieve en inspirerende toekomstvisies. In de nieuwe publicatie ‘Hoe zie jij de toekomst?’ – een poëtische en getekende toekomstvisie van COS Gelderland – worden beide kunstvormen samengebracht.
Hans Esmeijer, dichter en voormalig gedeputeerde van Provincie Gelderland, zal het eerste exemplaar van de bundel aanbieden aan een prominente Gelderlander. De presentatie vindt plaats met een speciaal programma in LUX Nijmegen. Het boek is vanaf 30 mei verkrijgbaar voor €12,00 per exemplaar. COS Gelderland stelt een deel van de opbrengst van de op 30 mei verkochte boeken ter beschikking aan een project in Nicaragua van Javier Antino, één van de dichters uit ‘Hoe zie jij de toekomst?’

Een keer geen zin om zelf koffie te zetten en brood te roosteren? Laat u lekker verwennen in LUX. U kunt iedere zondag in Café LUX terecht voor een heerlijk FilmOntbijt. Van 11.00 tot 12.00 uur verzorgt onze chefkok een vers en gevarieerd ontbijt inclusief een kopje koffie of thee. Aansluitend kunt u nagenieten in de filmzaal! U kunt kiezen uit minimaal 5 films die rond de klok van 12.00 uur worden vertoond.