ANS leest: Marieke Lucas Rijneveld, De avond is ongemak (2018)

Elisa Ros Villarte
Rijnevelds duistere romandebuut

Marieke Lucas Rijneveld wordt als een van de grootste talenten van de Nederlandse letterkunde gezien, nadat haar dichtbundel Kalfsvlies (2015) meermaals werd herdrukt en bekroond met de C. Buddingh'-prijs voor het beste poëziedebuut. Na het verschijnen van deze succesvolle gedichtenbundel komt Rijneveld nu met haar romandebuut De avond is ongemak. Het boek heeft zeven weken in de top tien van CPNB bestsellerlijst gestaan en is daarnaast uitgeroepen tot Boek van de Maand bij De Wereld Draait Door. 

Het schuurt
Het verhaal draait om een gereformeerd boerengezin waarin de oudste zoon Matthies sterft. Wat bijzonder is, is dat het verhaal wordt verteld vanuit het oogpunt van een tienjarig kind, Jas. Iedereen noemt haar Jas omdat ze sinds de dood van haar broer haar jas niet meer uit durft te doen. Ze is ervan overtuigd dat ze dan ziek wordt en dat de jas haar als een pantser beschermt. Aan dit bijgeloof en andere kinderlijke gedachtes, zoals de hoop op een redder die haar en haar zusje Hanna komen redden, is het duidelijk dat een tienjarig meisje aan het woord is. Jas heeft daarnaast een kinderlijke obsessie met Hitler en Dieuwertje Blok. Jas vindt dat ze op Hitler lijkt omdat ze op dezelfde dag jarig zijn en beide doodsbang zijn voor ziektes. In Blok van het Sinterklaasjournaal ziet ze een soort moederfiguur. Een vrolijk boek is het zeker niet, want er zitten veel heftige thema's in, zoals pesten, kindermishandeling en pedofilie. Normaal staat een kind voor onschuld maar in deze roman wordt juist de slechtste kant van kinderen belicht. Zo onderneemt de broer van Jas, Obbe, morbide experimenten bij dieren en uiteindelijk ook bij de beste vriendin van Jas, Belle. Qua thematiek en einde lijkt het op Het smelt (2017) van Lize Spit, ook een bestseller van een debutante in de lente.

 

Dierenliefhebbers opgepast
In de roman vallen vele doden, waarvan het merendeel dierlijk is. Vlinders, koeien, padden, konijnen en hanen zijn niet veilig in de door Rijneveld gecreëerde wereld. Dierenliefhebbers houden het waarschijnlijk niet droog bij dit boek want het ene dier ligt nog niet in de grond, of de volgende ligt al op sterven. De dood is een centraal thema in dit boek. Dit wordt gesymboliseerd doordat aan de zolderbalk in de schuur een dreigende lege strop hangt, waarvan de vader zegt dat het een schommel moet voorstellen. Jas trapt daar niet in en is ongerust over de veiligheid van haar konijn en moeder. Gelukkig heeft haar moeder er een te dikke nek voor en heeft ze bovendien last van hoogtevrees. Onder haar bed verstopt Jas geen strop maar wel een emmer met zelf gevangen padden. Nadat Jas de padden heeft gered van een snelle dood, wil ze dat de dieren gaan paren, maar vergeet goed voor ze te zorgen waardoor er voor de padden toch geen lang en gelukkig leven lijkt weggelegd. 'Steeds steviger omklem ik de pad in mijn hand, steeds dwingender duw ik ze op elkaar.' Jas' misvormde beeld van dieren komt ook tot uitdrukking in haar taalgebruik. Met haar vriendin Belle heeft ze het niet over vlinders in de buik maar over 'een verdronken vlinder'.

Bijbel en sprookjesboek
De roman staat vol met letterlijke verwijzingen naar de Bijbel en sprookjes. Jas, Obbe en Hanna noemen zichzelf de drie koningen als een variant op de drie musketiers. Bekende sprookjes als Rapunzel en Roodkapje worden als metafoor gebruikt om de gruwelijke situaties minder zwaar te maken en om de gemoedstand van de personages op een kinderlijke manier uit te leggen. Daarnaast wordt er vaak uit de bijbel geciteerd: ''Laat u niet overwinnen door het kwade, maar overwin het kwade door het goede', had dominee Renkema in de ochtenddienst gepredikt.' Al speelt het strenge geloof een grote rol, dat betekent nog niet dat het geloof in een goed daglicht komt te staan.

'Ik weet niet meer wat voor God wij hebben. Misschien is Hij op vakantie, of heeft Hij zich ook ingegraven. In ieder geval is Hij minder op de zaak.'

Later wordt God vergeleken met Sinterklaas. Rijneveld geeft een nieuwe kijk op het bekende liedje van Kortjakje, die nooit op zondag ziek was. 'Kortjakje is een lafaard: niet naar school kunnen, maar wel naar de kerk, lekker makkelijk.'

De avond is ongemak is door de donkere thematiek dus zeker geen boek om ontspannen aan het zonnige strand te lezen. Het verhaal is echter wel erg mooi en beeldend geschreven met de nodige humor en originele vergelijkingen, waardoor de roman qua stijl lekker wegleest. Elke zin vormt bijna een verhaal op zich, waaraan je de dichterlijke achtergrond van de schrijfster ziet. Het beste is om elke dag een hoofdstuk te lezen zodat je kunt blijven genieten van de mooie en originele metaforen. Net als bij poëzie, lees met mate.