ANS-Online

Zijn omstreden debuut over de multiculturele samenleving sleepte dit jaar de Gouden uil in de wacht en werd genomineerd voor de Libris Literatuur Prijs. Robert Vuijsje – de joodse Nederlander die er uit ziet als een Marokkaan – vertelt over de opgelaaide discussie rond zijn roman.

In het juryrapport van de Gouden Uil wordt Alleen maar nette mensen van Robert Vuijsje (38) omschreven als proza dat ‘swingt als een Afrikaanse tiet, in een ritme dat strakker zit dan een zwarte bil in een te kleine luipaard- legging’. Verscheidene kritische lezers noemen het een ronduit racistisch en seksistisch werk. Alleen al de ophef rond het boek – dat gaat over de zoektocht van een joodse adolescent naar een intellectuele negerin – maakt het de moeite waard.
Robert Vuijsje is opgegroeid in het deftige Amsterdam-Zuid als de zoon van de gerenommeerde journalist Bert Vuijsje. Robert is werkzaam als journalist bij dagblad De Pers en werkte onder andere bij de Nieuwe Revu. Met zijn in 2008 verschenen debuut, dat reeds toe is aan een veertiende druk, wil hij tegenstellingen in de multiculturele samenleving op een luchtige manier weergeven. Zelf noemt hij het boek, dat vol staat met generalisaties over blaka’s en bakra’s – zwarten en blanken – een tragikomedie. Koel doch scherp reageert hij op beschuldigingen als die van cultureel antropologe Irma Accord, die beweert dat Alleen maar nette mensen bijdraagt aan de negatieve beeldvorming van zogenaamde ‘kwetsbare jongeren’ in de Bijlmer. Zij die zijn boek negatief interpreteren hebben volgens Vuijsje geen gevoel voor humor of zijn chronisch gefrustreerd.

Verdient je boek de literaire bekroning?
‘Ik denk dat alle genomineerde schrijvers hun eigen boek het beste vinden, dus ik ook. De andere genomineerde werken voor de Gouden Uil zijn vrij tijdloos – ze hadden ook vijf jaar eerder of later geschreven kunnen worden. Mijn boek daarentegen is urgent, het spreekt nadrukkelijk over Nederland anno 2009.’

Wat ga je doen met het prijzengeld a 25.000 euro van de Gouden Uil?
‘Een deel ervan is al op. Ik had mijn auto in de prak gereden en heb een Cadillac Seville gekocht. Verder heb ik tijd nodig om mijn volgende roman te kunnen schrijven en betrokken te zijn bij de verfilming van Alleen maar nette mensen. Ik ben daarom met onbetaald verlof van mijn baan bij De Pers, dus ik zal het geld ook moeten gebruiken om de komende periode te overbruggen.’

Hoe ben je van journalist tot romanschrijver getransformeerd?
‘Ik ben meer dan tien jaar journalist geweest, een vak waar ik ben ingerold. Mijn bekende naam heeft me natuurlijk voor een deel geholpen, maar dat wil niet zeggen dat ik er niks van bak. Naarmate mijn ervaring groeide, kreeg ik steeds meer handigheid in het schrijven. Ik heb het al doende geleerd. Dat is volgens mij de enige manier. Niemand kan tegen je zeggen hoe je het moet doen, je moet het zelf uitvogelen.
‘Ik wilde altijd al een roman schrijven, dat heb ik nu gedaan. De hype rond mijn eerste boek is vrij uitzonderlijk. De druk om te presteren is toegenomen, maar dat kan natuurlijk geen kwaad.’

Je bent, net als hoofdpersoon David, een jaar in Amerika geweest. David ging er op zoek naar zijn ideale ghetto fabulous-vrouw. Wat heb jij er geleerd?
‘Ik heb zeven jaar Amerikanistiek gestudeerd aan de Universiteit van Amsterdam en vertrok gedurende het voorlaatste jaar van mijn studie naar Memphis. Omdat ik mijn hele leven in Amsterdam heb gewoond, was de stap om er te gaan studeren niet zo groot als voor mensen uit de provincie. Ik had al een groep vrienden en voelde niet de behoefte om bij allerlei clubjes te gaan. In Amerika viel die veiligheid echter weg en moest ik voor het eerst echt op eigen benen staan. Ik woonde op de campus en ging naar allerlei wilde feesten. Ik ben daar van een jongen een man geworden.’

Je boek schopt, al dan niet onbedoeld, tegen de schenen van verschillende bevolkingsgroepen. Wat wilde je met je roman bereiken?
‘Een boek moet in eerste instantie amuseren, maar het moet ook blijven hangen. Ik wil mensen aan het denken zetten zonder met opgeheven vinger politieke statements te maken. Ik heb niet de behoefte om de mensheid te verbeteren.’

Je boek kent weinig ingewikkelde taal of pretentieuze beeldspraak. Er komen msn-gesprekken en sms’jes in voor en er wordt veelvuldig gebruik gemaakt van slang. Waarom heb je hiervoor gekozen?
‘Mijn boek gaat over redelijk zware onderwerpen. Ik wilde deze onderwerpen op een terloopse manier behandelen, dus zonder heel gewichtig te doen. Een zin als “zijn glimlach was als de zon die aan de hemel stond” spreekt me niet aan. Dat ik er niet voor kies om ingewikkelde beeldspraak of meerdere symbolische lagen in mijn boek aan te brengen, maakt het niet minder literair. Literaire waarde zit naar mijn mening vooral in simpliciteit.’

De seksscènes zijn behoorlijk expliciet: op een gegeven moment wordt zelfs een gangbang in een garagebox beschreven en David gaat vreemd bij de vleet. is dit een reflectie van je eigen frustratie?
‘De hoofdpersoon is een twintigjarige jongen, wat had je dan verwacht? In het boek is David op zoek naar een zwarte vrouw, hij wíl haar, letterlijk. Seksuele beschrijvingen kunnen in dat geval moeilijk uitblijven. Over het algemeen valt het volgens mij wel mee. Het boek bestaat omgerekend voor ongeveer vijf procent uit seks, geheel in de vorm van functioneel naakt.’

In zijn boek onderscheidt Vuijsje drie soorten zwarte vrouwen: de bounty, de switch-hitter en de Sherida-ketting.
De bounty-vrouw kiest per definitie voor een witte man. Ze is zwart van buiten maar wit van binnen en dus geen optie voor David. De switch-hitter denk niet in termen van ras en heeft een gemengde vriendenkring. Mits ze niet ‘verpest’ is door de blanke man, vormt ze nog potentieel datingmateriaal. De Sherida-ketting is vernoemd naar het gouden naamkettinkje dat haar hals siert. Ze woont in een
zwarte wijk en gaat enkel om met zwarte mensen. Hoewel ze vrijwel ontoegankelijk is voor de populatie van blanke mannen zet David zijn zinnen op dit type vrouw. Bovendien moet ze intellectueel zijn. Echter: ‘Dan is ze geen echte negerin meer.’
Tijdens het in mei gehouden Women Inc.-debat in Amsterdam werd Vuijsje het vuur aan de schenen gelegd. Wat een ‘open’ en ‘niet eenzijdig’ gesprek had moeten worden, werd een massale aanval op zowel de inhoud van zijn roman als Vuijsje als persoon. De aanwezigen hadden veelal moeite om de persoonlijkheid en meningen van de hoofdpersoon te onderscheiden van die van de schrijver.

Je wordt er van beschuldigd dat je naïviteit veinst rond de impact van je boek. Realiseerde je je niet dat het mensen zou kunnen kwetsen?
‘Jongens van Davids leeftijd praten nu eenmaal vaak op een lompe manier over vrouwen, dat heb ik niet bedacht. Dat wil niet zeggen dat ik dit soort praat goedkeur, maar enkel dat ik de dingen presenteer zoals ze zijn.
‘Dat mensen zo extreem zouden reageren had ik niet verwacht. Het boek werd in alle Nederlandse kranten gerecenseerd, maar nergens was er sprake van de verontwaardigde reacties van de afgelopen tijd. Deze kwamen pas na de nominaties voor de literatuurprijzen.
‘Ik schrik er van dat mensen het boek botweg “racistisch” en “seksistisch” durven te noemen. Zelf zou ik dit nooit doen, maar anderen hebben daar kennelijk minder moeite mee. Het zegt meer over hen dan over mijn boek.’

Tekst: Ateke Willemse
Foto’s: Klaas van der Pijl

Klik hier voor alle artikelen van ANS intro 2009.