In de geest van Murakami

Redactie

Een tweedelige roman van meer dan duizend pagina's vertalen uit het Japans is een lastige klus. Toch heeft Elbrich Fennema het samen met Luk van Haute voor elkaar gekregen met Haruki Murakami's nieuwe roman, De Moord op Commendatore. ANS sprak Fennema over het vertaalproces, het werk van een vertaler en hoe taal haar wereldbeeld heeft beïnvloed. 'Ik denk dat Murakami het geestig vindt dat zijn tekst op zo veel verschillende manieren wordt vertaald.'

Tekst en foto's: Vincent Veerbeek

Wanneer vertaler Elbrich Fennema wordt gevraagd hoe het was om Haruki Murakami te ontmoeten, begint ze te glunderen. 'Dat is een belachelijk voorrecht. Ik moest mezelf de hele tijd knijpen om me ervan te overtuigen dat dit echt gebeurde. Hij was juist heel relaxed.' Minstens even enthousiast als over haar ontmoeting met Murakami is Fennema over het werk van de Japanse cultauteur en haar fascinatie voor het land van de rijzende zon. De vertaler begon haar carrière met een studie Nederlands, maar gooide het na een jaar over een andere boeg. Vanwege haar fascinatie voor prenten, de vechtkunst aikido en de Japanse keuken besloot ze Japans te gaan studeren in Leiden, de enige plek in Nederland waar dit kan. Na haar studie werkte Fennema acht jaar als correspondent in Japan, onder andere voor het NRC Handelsblad en actualiteitenprogramma's van verschillende omroepen.

Terug in Nederland schreef Fennema het boek Hoe Japan werkt (1996) over het genre van de Japanse zakenroman. Kort daarop werd ze benaderd door uitgeverij Atlas Contact om de boeken van Murakami te vertalen. Murakami's werk is internationaal geliefd en wordt in meer dan veertig talen vertaald, waaronder sinds de jaren negentig ook het Nederlands. De Moord op Commendatore is Fennema's zevende Murakami-vertaling en ze kent zijn werk door en door. Fennema omschrijft de boeken van Murakami als vrij universeel en goed toegankelijk voor niet-Japanse lezers. 'De elementen in zijn boeken vormen een soort puzzel waarbij je zelf de verbanden moet leggen. Dat wordt in ieders verbeelding een ander plaatje.' Een ander kenmerk van zijn boeken is een vervagende scheidslijn tussen realiteit en fantasie, met veel mysterieuze en bovennatuurlijke elementen. Dit geldt ook voor zijn nieuwste roman, De Moord op Commendatore, waarin een schilder zich in de bergen terugtrekt nadat hij en zijn vrouw uit elkaar gaan. Daar krijgt hij met allerlei vreemde gebeurtenissen te maken. Hoewel Fennema in haar carrière ook werk van andere Japanse auteurs heeft vertaald, is haar vertalershart duidelijk verknocht aan Murakami. 'Zijn werk is een universum op zich. Elke keer dat ik een van zijn boeken herlees, ontdek ik nieuwe perspectieven, invalshoeken en verwijzingen.'

Elbrich Fennema 1 Facebook

Gekkenwerk
Aan de verschijning van de nieuwe Murakami in de Nederlandse boekwinkels ging een jaar aan vertalen, strepen en schrijven vooraf. Omdat de Japanse taal wordt geschreven met karakters, beginnen de moeilijkheden al bij het gebruik van een woordenboek. Fennema springt op en pakt een aantal boeken om het proces mee te illustreren. 'You got me started', zegt ze lachend, terwijl ze een vuistdik Japans-Engels woordenboek en een boek over karakterschrift op tafel neerlegt. Vervolgens geeft ze een korte uitleg van hoe de karakters van Murakami's naam in een woordenboek op te zoeken zijn. 'Je moet bij het Japans om te beginnen leren hoe je een woord moet opzoeken.' Dat is een ingewikkeld proces van streepjes tellen en plaatjes zoeken. 'Het is gekkenwerk, die karakters lijken vreselijk op elkaar', grinnikt Fennema terwijl ze het woordenboek dichtslaat. Doordat het Japans vanuit westers oogpunt zo eigenaardig is, heeft het Fennema ook veel geleerd over taal in het algemeen. 'Taal kan echt compleet anders werken dan wij gewend zijn. Zo kun je in het Japans iets lezen waarvan je niet weet hoe je het uitspreekt en andersom.' In De Moord op Commendatore geeft Murakami bijvoorbeeld de tekst van een jong meisje, dat nog niet alle karakters heeft geleerd, fonetisch weer. Dat is lastig te vertalen, omdat hier geen Nederlands equivalent voor is.

Slow reading in optima forma
Fennema pakt de oorspronkelijke Japanse uitgaven van De Moord op Commandantore erbij terwijl ze vertelt hoe ze begint met het vertalen van zo'n roman. 'Ik lees niet eerst het hele boek. Dat duurt te lang en bovendien schiet mijn interne vertaalprogramma aan zodra ik lees. Omdat ik toch al aan het nadenken ben over de beste vertaling, begin ik gelijk met vertalen.' Als het even kan, leest Fennema wel eerst een Engelse vertaling, maar dat was bij Murakami's nieuwe boek niet mogelijk. 'Het is eigenlijk heel spannend om een werk te vertalen zonder te weten hoe het afloopt, want het is slow reading in optima forma. Bij elk woord dat je leest, moet je nadenken over wat Murakami bedoelt. Het enige wat je kan doen, is met een open mind vertalen en hopen dat het toeval wil helpen, want voor je het weet mis je ergens een verwijzing.'

'Het Japans maakt geen onderscheid tussen enkelvoud en meervoud, dus je moet afspreken of er een of meerdere ramen zijn.'

Gelukkig stond Fennema er bij het monnikenwerk dit keer niet alleen voor, maar werkte ze samen met medevertaler Luk van Haute. 'Ik vond het fantastisch om het met zijn tweeën te doen. Iedereen heeft zijn eigen vertaalexpertise, bijvoorbeeld kennis van bepaalde uitdrukkingen over eetgewoontes of rechtspraak.' Nadat beide vertalers een helft van het boek hadden vertaald, kon het afstemmen beginnen. Bij het samen vertalen is het belangrijk om ervoor te zorgen dat de vertaling consistent is. De beschrijving van het atelier van de hoofdpersoon in De Moord op Commendatore is hier een goed voorbeeld van. 'Het Japans maakt geen onderscheid tussen enkelvoud en meervoud, dus dan moet je afspreken of er een of meerdere ramen zijn. Het boek is al surrealistisch genoeg, dus wat hetzelfde kan blijven, moet je ook zo houden', vertelt Fennema. Uiteindelijk gingen er drie versies van de vertaling overheen voordat het resultaat bij de eindredacteur terechtkwam. 'Omdat de eindredacteuren de brontekst niet kunnen lezen, letten zij vooral op het Nederlands.'

Elbrich Fennema 2Terughoudend te werk gaan
Vanwege de cultuurverschillen tussen Nederland en Japan komt bij het vertalen van een roman echter meer kijken dan alleen het vertalen van de tekst zelf. Ondanks het toegankelijke karakter van Murakami's werk zitten ook in De Moord op Commandantore elementen die specifiek Japans zijn. Zo verwijst Murakami naar de strijd met China tijdens de Tweede Wereldoorlog en komen bepaalde Boeddhistische gebruiken aan bod. 'Gelukkig stond er meestal een uitleg in de brontekst die we konden volgen', vertelt Fennema. 'Hier en daar hebben we zelfs Japanse woorden overgenomen, omdat die termen voor Japanners net zo buitenissig zijn.' Waar vertalers vroeger nog wel eens voetnoten toevoegden om dingen zoals namen van plaatsen toe te lichten, is dat nu niet meer nodig. 'Iedereen googelt tegenwoordig', lacht Fennema.

Natuurlijk blijven er dilemma's, zoals de Japanse brilvogel. Omdat dit in Japan een heel normaal vogeltje is, moest het in de Nederlandse vertaling ook een doodgewoon vogeltje worden. Daarom hebben Van Haute en Fennema van dat 'vogeltje dat lijkt op een Japans brilvogeltje' uiteindelijk een 'musachtig vogeltje' gemaakt. Voorwaarde bij dit soort ingrepen is dat het dier dat in de Nederlandse tekst wordt genoemd ook in Japan voor moet komen. In zulke gevallen hangt het vooral van de context af hoeveel er kan worden veranderd aan het origineel. Het belangrijkste doel voor Fennema is om de oorspronkelijke tekst van Murakami recht te doen. 'Terughoudendheid is mijn grondhouding. Omdat Murakami zo'n ruim universum maakt, vind ik het supergriezelig om dingen te expliciet op te schrijven in het Nederlands. Ik heb liever dat de lezer met vraagtekens rondloopt, dan dat ik te veel invul.'

De vertaler als musicus
Hoewel Fennema terughoudend is in haar vertalingen, spelen de keuzes van een vertaler onvermijdelijk een rol in de uiteindelijke 'stem' van een vertaling. 'Voor lezers uit Denemarken heeft Murakami een andere toon, dat is onvermijdelijk', legt Fennema uit. 'Ik vergelijk het vaak met muziek. De brontekst is de partituur en de vertaler een uitvoerend musicus, maar elke muzikant zal dezelfde noten anders interpreteren.' Het is volgens de vertaler een beetje als het spelen van een stuk van Bach. 'Zelfs als iemand niet idioot goed kan spelen, hoor je nog steeds dat het Bach is. Ik denk dat Murakami heel lang herkenbaar blijft, ook in een vertaling die misschien niet alle nuances meepakt.' Fennema en Van Haute hebben tijdens het vertalen ook regelmatig contact gehad met Murakami. Die was daar erg makkelijk over en reageerde vaak nuchter, bijvoorbeeld dat hij op de vertalers vertrouwde om er iets moois van te maken. 'Ik denk dat Murakami het op een bepaalde manier ook wel geestig vindt dat zijn tekst op zo veel manieren wordt vertaald.' Tijdens de ontmoeting met Murakami was Fennema zich ervan bewust dat het lastig is om de auteur te onderscheiden van zijn hoofdpersonen. 'Ik heb voor mijn gevoel een jaar in zijn hoofd vertoeft, dus ik denk dat ik hem ken. Tijdens ons gesprek moest ik mezelf terugfluiten dat hij niet hetzelfde is als zijn personages, hoewel hij er sprekend op lijkt.'

'Het leren van een nieuwe taal rekt je denken op.'

Fennema's vertaalervaringen hebben haar ook aan het denken gezet over hoe iemands taal hun wereldbeeld beïnvloedt. 'Het Japans kent geen lidwoorden, dus als vertaler moet je de hele tijd expliciteren. Daardoor begon ik me af te vragen of je misschien in een vager universum leeft zonder lidwoorden. Ik weet niet of dat zo is, maar ik vind het wel een boeiende vraag', zegt Fennema. Daarop tovert de vertaler na alle boeken ook nog een artikel tevoorschijn: Meertaligheid is tolerantie uit de Groene Amsterdammer, over de voordelen van het leren van een vreemde taal. 'Ik weet niet of vertalers ruimdenkendere mensen zijn, maar het leren van een nieuwe taal leren rekt je denken op omdat je anders naar de wereld gaat kijken', vertelt Fennema. 'Je moet rekening gaan houden met dingen die je eerst niet voor mogelijk hield. Dan zijn we eigenlijk heel dicht bij de kern van Murakami.'