ANS-Online

In deze rubriek staat iedere maand een ander Issue centraal, waarover de meningen sterk zijn verdeeld. Deze maand: de gevolgen voor Nederland van de financiële malaise in Amerika.

Tekst: Sjors Overman en Ewoud Rohn
Foto: Boy van Dijk

De stand van de dollar is historisch laag en de Amerikaanse hypotheekmarkt is bijna ingestort. Mensen worden uit hun huizen gezet omdat ze door verkeerde voorlichting veel te dure leningen hebben afgesloten. Zowel deze consumenten als de banken zien de waarde van hun bezittingen als sneeuw voor de zon verdwijnen. De situatie in de Verenigde Staten mag als een financiële crisis worden omschreven. Als panacee krijgen alle Amerikanen een enveloppe met geld van de overheid, in de hoop dat door extra uitgaven de economie het benodigde duwtje in de rug krijgt.
In VPRO’s Tegenlicht werd al verschillende keren de reportage De dag dat de dollar valt uitgezonden. In die reportage verliest de dollar niet geleidelijk zijn waarde, maar keldert de koers binnen een dag. De ramp die dan ontstaat leidt, door de verwevenheid van alle economieën, tot geweldsuitbarstingen in de hele wereld. In dit scenario blijven ook in Nederland de gevolgen niet uit.
In werkelijkheid is de waarde van de dollar niet zo snel gedaald, maar de Amerikaanse munt is zo zwak dat volgens sommigen rekening moet worden gehouden met een ramp. Tot nu toe zijn de gevolgen voor de Nederlandse economie gering. Niemand kan echter de eventuele gevolgen voorspellen. Blijven de hypotheken in Europa betaalbaar en hebben studenten die over een paar jaar afstuderen kans op een geschikte baan?

De stelling van deze maand: de financiële crisis in de VS is ook voor Nederland rampzalig.

Prof. dr. Eelke de Jong, Internationale Economie, Radboud Universiteit
‘De Nederlandse economie kan een stootje hebben, dat blijkt uit de recente gegevens van het Centraal Planbureau. De economie blijft dit jaar groeien, zij het langzamer dan vorig jaar, het aantal vacatures blijft stabiel en bedrijven zijn optimistisch over de toekomst. Deze voorspellingen wijzen allerminst op een ernstig probleem. Er is weliswaar sprake van een minder hoge groei, maar dat kan ook als een positief gegeven worden uitgelegd. Door een tempering in de groei neemt de druk op de arbeidsmarkt af. Het personeelstekort in Nederland wordt zo vanzelf opgelost.
‘De daling van de dollar en de problemen rond de hypotheken zijn al jaren geleden voorspeld. Sinds president Reagan maken de Amerikanen grote schulden en dat wordt tot op de dag van vandaag doorgezet. Naast deze tekorten hebben veel – vooral Amerikaanse – banken het overzicht over de risico’s in hun beleggingsportefeuille verloren. Ze weten niet meer welk gevaar ze met hun investeringen lopen. Dit is een reëel probleem voor de Amerikaanse banken, maar het hoeft voor de Nederlandse burger geen crisis te betekenen.
‘Op één punt maak ik mij wel zorgen over de huidige situatie. Het gaat redelijk goed met de algemene economie, maar de vooruitzichten voor de financiële markten zijn onzeker. Wat mij vooral tegenstaat is dat de banken zelf hun eigen risico niet kennen. Ze kunnen de waarde van hun beleggingen niet goed schatten. Daardoor kunnen de financiële toezichthouders, die dat moeten controleren, dat ook niet inschatten. Vooral het gedrag van de commerciële banken vind ik zorgelijk en zelfs ethisch verwerpelijk. Het is hun corebusiness om risico’s in te schatten en die goed af te dekken. Dat laten ze liggen en dat is de oorzaak van de huidige crisis.’

Willem Middelkoop, financieel journalist RTL-Z
‘We maken nu de grootste financiële crisis mee sinds de Tweede Wereldoorlog. Het kan niet anders dan dat er enorme consequenties zijn voor de rest van de wereld. De ernst van de situatie is weliswaar niet zichtbaar op de markten waar de consumenten naar kijken, zoals huizen- en aandelenmarkten, maar achter de schermen voltrekt zich een ramp. In de financiële wereld vallen harde klappen: banken zien de waarde van hun bezittingen met grote snelheid dalen. Het ergste is niet voorbij, sterker nog, de grootste crisis moet nog komen. De economie bestaat uit processen die zo moeizaam en traag zijn bij te sturen als een mammoettanker. Daarom is het onafwendbaar dat Europa de komende jaren in een recessie terechtkomt. De kans is groot dat studenten die over een paar jaar afstuderen heel veel moeite zullen hebben bij het vinden van een geschikte baan.
‘De oorzaak van deze catastrofe is het dramatische toezicht op de financiële markten; insiders waren daarvan op de hoogte. Het is een bewust beleid van de Amerikanen geweest om een risico te nemen. Zij hebben op een slimme manier de kredietwaardigheid van mensen die leenden structureel te hoog gewaardeerd. Deze leningen zijn vervolgens op slinkse wijze doorverkocht aan beleggers die hierdoor werden gedupeerd. De pakketten bleken uiteindelijk vrijwel niets waard te zijn. De verliezen op de kredietmarkten zullen nog wel drie tot tien keer zo groot worden. Omdat bijna alle economische markten en sectoren zijn afgeleid van de financiële markten, zullen op alle fronten harde klappen gaan vallen.’

Prof. dr. Arjo Klamer, Economics of Art and Culture, Erasmus Universiteit Rotterdam
‘De media en journalisten maken gretig gebruik van de emotionele toestand van het Nederlandse publiek. De angst neemt het over van het verstand. Aan de hand van samenzweringen en complottheorieën van bijvoorbeeld Willem Middelkoop wordt een groot drama geënsceneerd, dat ook voor Nederland kan gelden. Gelukkig zijn dergelijke theorieën binnen de economische wetenschap niet houdbaar en kan ik stellen dat er op korte termijn geen economische recessie in Nederland volgt.
‘Mensen begrijpen niet veel van de financiële markt en welke invloeden die kan hebben op de algemene economie. Het enige dat ze zien zijn transacties van onvoorstelbaar grote bedragen. Op het moment dat er een crisissituatie op de hypotheekmarkt in de VS ontstaat, krijgt men het idee dat er een crisis is in de gehele economie, terwijl het probleem zich in feite tot één markt beperkt. Er is zelfs een positief punt te noemen. Amerikanen hebben de laatste jaren belachelijk veel geld geleend en uitgegeven. Die hebzucht wordt nu hopelijk gecorrigeerd, doordat ze een spiegel wordt voorgehouden.’

Maarten Schinkel, economisch redacteur NRC Handelsblad en scenarioschrijver van De dag dat de dollar valt
‘Hoewel Nederland tot nu toe nog weinig last heeft van de situatie in de VS, heeft de financiële malaise zeker effect op andere Europese economieën. De crisis die zich nu voltrekt is veel eerder begonnen dan door de media wordt beschreven. Er wordt pas nieuws gebracht als de aandelenkoersen snel dalen, maar als de koersen weer stijgen is alle aandacht weg.
‘Een crisis in de VS heeft eigenlijk altijd effect op de rest van de wereld. De vraag naar producten vanuit de VS zal afnemen door de slechte situatie. Iedereen zal nu moeten afwachten of de economieën in Azië en Europa voldoende kunnen leunen op de binnenlandse vraag. Daarnaast is het onzeker of de werkgelegenheid zal dalen in de komende jaren. Wie over een paar jaar afstudeert, heeft niet per definitie een kleinere kans op een baan.
‘In de televisiereportage De dag dat de dollar valt voerde ik een experiment uit met extreme omstandigheden. Ik simuleerde een enorme waardedaling van de dollar in één dag. In de reportage leidde dat tot extreme reacties en zelfs tot geweld. De afgelopen twee jaar heeft de koersval zich langzamer voltrokken. Daardoor zijn de gevolgen veel milder. Bedrijven en overheden hebben de tijd om zich aan te passen. Er is geen reden tot angst. In de VS is er op dit moment een vertraging van de economische groei. Die vertraging is nodig om het tekort aan binnenlandse besparingen recht te trekken. Door minder uit te geven kan de enorme schuld op de Amerikaanse betalingsbalans enigszins worden aangevuld. Die scheve verhouding blijft de bron van veel mogelijke ellende.’