ANS-Online

In deze rubriek staat iedere maand een ander issue centraal, waarover de meningen sterk zijn verdeeld. Deze maand: Toegankelijke wetenschap

In de toekomst zal alle wetenschappelijke kennis voor het oprapen liggen. Althans, als het aan de ondertekenaars van de Berlin Declaration on Open Access ligt. In deze verklaring uit 2003 wordt gepleit voor vrije beschikbaarheid van onder- zoeksliteratuur door middel van publicatie in gratis toegankelijke internet journals.
Inmiddels hebben meer dan 270 organisaties, waaronder dertien Nederlandse universiteiten, zich voorstander verklaard van deze manier van kennisverspreiding. De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) liet afgelopen oktober weten 5 miljoen euro uit te trekken voor onderzoekers die hun resultaten in open access-tijdschriften publiceren.
Nu is de overgrote meerderheid van onderzoeksliteratuur slechts in tijdschriften te raadplegen, die dure abonnementen vereisen. Wetenschappelijke kennis wordt hierdoor duur betaald en is zeer beperkt beschikbaar, terwijl het merendeel van het onderzoek is gefinancierd met publieke middelen. Moeten publicaties voor iedereen toegankelijk zijn of mogen deze niet zomaar van het net worden geplukt? Kortom: is het tijd om het publicatiesysteem om te gooien?

De stelling van deze maand: Onderzoek dat met publieke middelen is betaald, moet gratis toegankelijk zijn

Toegang tot traditionele wetenschappelijke publicaties kost een aardige smak geld. De RU begroot jaarlijks 4,5 miljoen euro voor de zogenoemde collectievorming.

Volgens onderzoek van de Australische econoom John Houghton kan Open Access de Nederlandse samenleving een voordeel opleveren van 133 miljoen euro per jaar, voornamelijk door het wegvallen van de abonnementskosten.

Voorbeelden van open access-initiatieven zijn de Public Library of Science (PLOS), BioMed en arXiv.org. Via deze websites zijn gratis publicaties beschikbaar op het gebied van medische en natuurwetenschappen.

Leo Waaijers, projectmanager ICT en Onderzoek bij SURF, een organisatie voor ICT-innovaties in onderzoek en hoger onderwijs
‘Ik ben het absoluut eens met de stelling. Het open access-model is in de academische wereld nauwelijks omstreden, wetenschappers willen namelijk wel. De zaak loopt echter vast op enkele grote uitgevers, die een businessmodel hanteren dat uit het papieren tijdperk stamt. In het huidige model wordt de onderzoekers gevraagd hun auteursrechten exclusief aan de uitgeverijen over te dragen. Dit leidt tot een monopoliepositie die voor deze bedrijven veel lucratiever is dan het open marktmodel.
‘Inmiddels zijn er wel een aantal open access-uitgevers. Zij publiceren via internet en stellen net als hun traditionele tegenhangers hoge kwaliteitseisen. De open access-varianten hebben het niet gemakkelijk, omdat ze moeten opboksen tegen de machtige uitgeverijen met hun dominante positie en lobbykracht. Het opmerkelijke is dat financiers en beleidsmakers het laten afweten. Hoewel ze honderden miljoenen aan publieke middelen investeren in de creatie van nieuwe kennis, geven ze niet thuis als het op de verspreiding van die kennis aankomt. Het mooiste voorbeeld hiervan is minister Plasterk. Als wetenschapper was hij een fel voorstander van open access, als minister moeten we zijn eerste uitspraak hierover nog horen.’

Michiel Kolman, senior vicepresident bij uitgeverij Elsevier
‘Elsevier wil graag een zo breed mogelijke toegang tot haar publicaties bieden, maar de kwaliteit mag hier niet onder lijden. Wetenschappelijk onderzoek is gebaat bij een effectief publicatieproces en daarin spelen uitgevers een cruciale rol. Zij zien erop toe dat alleen artikelen worden geplaatst die de kwaliteitstoets van peer review – het nakijken en beoordelen van artikelen door collega- onderzoekers – hebben doorstaan. Het is van publiek belang dat uitgeverijen dat kunnen blijven doen. Het grootschalige wetenschappelijke uitgeefproces vergt natuurlijk forse investeringen. Iemand zal nu eenmaal voor de kosten moeten opdraaien om een verantwoorde manier van publiceren te waarborgen.
‘We doen al mee aan enkele open access-initiatieven. Zo werken de wetenschappelijke uitgevers, waaronder Elsevier, samen met de Verenigde Naties, Microsoft, Yale en Cornell. In dit verband verschaffen we gratis toegang tot een brede collectie publicaties en databases aan wetenschappers uit ontwikkelingslanden. We proberen nieuwe modellen uit die kunnen leiden tot verbeterde toegankelijkheid. Bovendien hopen we een goede balans te vinden tussen het handhaven van kwaliteit en publieke toegang op de lange termijn.’

Graham Jefcoate, directeur Universiteitsbibliotheek Nijmegen
‘De RU staat, samen met andere Nederlandse universiteiten, vierkant achter de open access-beweging. We proberen dit model zo goed mogelijk te promoten, bijvoorbeeld met de open access-week die afgelopen oktober bij verschillende wetenschappelijke instellingen plaatshad. Ook overleggen we met uitgeverijen. Het is begrijpelijk dat zij hun winsten willen behouden en daardoor vaak negatief op dit soort bewegingen reageren.
‘Ook onderzoekers moeten ervan worden overtuigd in gratis toegankelijke tijdschriften te publiceren. Een deel van het probleem is dat commerciële uitgevers de prominentste titels bezitten. Wetenschappers publiceren liever daarin dan in hun open access-tegenhangers, die een dergelijk prestige nog niet hebben opgebouwd. Kortom, er moet een hele cultuuromslag worden gemaakt. Dit is een kwestie van tijd, ik denk dat open access binnen een jaar of vijf de dominante publicatievorm zal zijn.’

Tekst: Anne Elshof en Jozien Wijkhuijs
Illustratie: Marieke Meijer

Klik hier voor alle artikelen van de ANS Januari 2010.