ANS-Online

In deze rubriek staat iedere maand een ander Issue centraal, waarover de meningen sterk zijn verdeeld. Deze maand: zal onze democratie de 21ste eeuw overleven?

Tekst: Maurice van Mill en Janneke Wijkmans
Illustratie: Marjolein de Reus

Sinds de oude Grieken het een naam gaven, is democratie aan een opmars bezig. In steeds meer landen worden vrije verkiezingen gehouden: mensen blijken behoefte te hebben aan vrijheid en zelfbepaling. Zwitsers onderzoek heeft zelfs uitgewezen dat hoe democratischer een samenleving is, hoe gelukkiger de mensen zijn.
Toch is democratie niet voor iedereen even vanzelfsprekend. De Verenigde Staten pleiten ervoor democratie te brengen in het Midden-Oosten, maar worden niet bepaald met open armen ontvangen. Moslimterroristen geven hun leven in de strijd tegen het ‘vrije’ Westen, in een grootmacht als Rusland is nog steeds geen sprake van open democratie en in China zijn tot op heden nooit vrije verkiezingen gehouden. Bovendien leiden verkiezingsoverwinningen van Hugo Chavez in Venezuela en Hamas in de Palestijnse gebieden tot verontwaardiging in het Westen. Heeft democratie zoals wij die kennen eigenlijk nog wel toekomst?

Jan Blokker
Columnist NRC Handelsblad
‘Ik ga er niet van uit dat de democratie haar langste tijd heeft gehad. Wel plaats ik vraagtekens bij de manier waarop democratie in sommige landen wordt geïnterpreteerd. Zo zijn de VS officieel een democratie, maar in feite ligt de macht bij de president. Daardoor kun je niet spreken van een democratische samenleving. Bovendien gelden er voor het volk allerlei beperkingen die het recht op volledige vrijheid in de weg staan. Er bestaat daar echter nog steeds een verbod op het homohuwelijk, en wetenschappelijke mogelijkheden kunnen niet optimaal worden benut. Dat is geen vrijheid. De VS verschuilen zich achter het feit dat deze wetten op een democratische manier zijn aangenomen.
‘Daarnaast vind ik het een buitengewoon arrogante gedachte van Bush dat democratie hét zaligmakende regeermodel van deze aarde is. Natuurlijk is islamitisch terrorisme een bedreiging voor het voortbestaan van ons democratisch stelsel. Alle door ideologie gesloten gemeenschappen zijn een gevaar voor een open democratische samenleving. Ik vraag me echter af of er in de moslimwereld genoeg krachten aanwezig zijn om een vuist te maken tegen het Westen. Ik denk van niet.
‘Naar mijn mening is democratie de minst onaardige manier van samenleven. Dit zal niet op korte termijn veranderen. Je ziet dat een staatsvorm als communisme zich weliswaar kan vestigen, maar dat het na verloop van tijd in elkaar zakt. Een van de voornaamste redenen hiervoor is dat de boodschap van die ideologie in het land zelf na verloop van tijd geen enkele betekenis meer heeft. Dat wijst erop dat mensen van alle standen, rangen en klassen een oerbehoefte hebben betrokken te zijn bij de beslissingen van hun staat. Kortom, aan democratie.’

Prof. dr. M.L.J. Karskens
Hoogleraar Sociale en Politieke Filosofie
‘Het is van belang vast te stellen wat we onder “onze democratie” verstaan. Ik denk dat de rechtsstaat waarin wij leven het best is te definiëren als een liberale democratie. Hoewel volgens de meest simpele politieke definitie van democratie bijna alle staten democratisch zijn, is er een aantal pijlers waardoor ons systeem van andere systemen verschilt. Zo zijn er bij ons vrije verkiezingen waarbij op verschillende partijen kan worden gestemd, is er een goedwerkende rechtsstaat en zijn er vrijheidsrechten, sociale rechten en sociaal-economische rechten. Democratie kan niet als één vaststaande vorm worden gezien; het is een geheel van beginselen. Het Westen heeft een aardige mix van beginselen die wij democratisch noemen.
‘Natuurlijk is er een aantal tegenbewegingen, waarvan sommige volgens mij niet bedreigend zijn voor de democratie, bijvoorbeeld de socialiseringsverschijnselen die in Zuid-Amerika plaatsvinden. Dit zijn een soort golfbewegingen, zoals we ook in Nederland hebben gezien met de Nederlandse Spoorwegen: in de jaren dertig werden ze genationaliseerd, terwijl ze inmiddels weer zijn geprivatiseerd. Wat op dit moment gebeurt in Venezuela, is daarmee te vergelijken. Met het oog hierop valt niet te zeggen dat er een algemene neiging is tegen de democratie.
‘Ik denk niet dat islamitisch terrorisme een reële dreiging voor onze democratie vormt. Deze vorm van theocratie, waarin de goddelijke wetten als staatswetten worden toegepast, zal zeker de komende vijftig jaar het westerse politieke systeem niet kunnen ondermijnen.
‘Het is niet ondenkbaar dat democratieën op hun zwakke punt worden aangevallen. Een open, democratische samenleving is relatief kwetsbaar voor geweld. Wanneer een landsbestuur de open samenleving ontkent, kan ze een veel zwaardere controle op veiligheid handhaven. Het gevolg hiervan is echter een ontwikkeling naar een steeds meer gesloten staat. Bovendien kan angst ervoor zorgen dat een staat besluit niet langer democratisch verder te regeren, om zodoende sterker te staan tegenover eventuele tegenbewegingen. Rechten die nu als belangrijk worden gezien, zoals briefgeheim, worden dan opgeheven ter protectie van de democratie. Dat is vervelend, maar ik denk niet dat dit uiteindelijk het hele systeem onderuithaalt. Democratie, als gemengd systeem met vijf of zes pijlers, lijkt uiteindelijk de meeste mensen tevreden te houden. En hoewel de verontwaardiging groot zal zijn wanneer een pijler verdwijnt, zal de democratie heus niet instorten. Er blijven immers nog enkele sterke pijlers over.’

Sico van der Meer
Wetenschappelijk medewerker Nederlands Instituut voor Internationale Betrekkingen Clingendael
‘Democratie staat helemaal niet onder druk. Integendeel, over een langere periode gezien is het systeem juist bezig aan een enorme opmars. Kijk naar de afgelopen vijftig jaar: in 1950 waren van de tachtig onafhankelijke staten op aarde slechts 22 democratisch te noemen. In 2002 waren er 193 onafhankelijke staten, waarvan maar liefst 121 democratisch. Naar mijn mening zal het percentage democratische staten alleen maar blijven stijgen.
‘We moeten niet te dramatisch doen over ontwikkelingen in het Midden-Oosten en Zuid-Amerika. Vergeet niet dat zelfs een zogenaamde schurkenstaat als Iran in principe een democratie is. Weliswaar met een snufje theocratie in het systeem, maar uiteindelijk is Iran een prima functionerende democratie.
‘We mogen in het Westen niet zo arrogant zijn dat we onwenselijke stembusuitkomsten veroordelen. In de Palestijnse gebieden heeft Hamas op democratische wijze de verkiezingen gewonnen, maar vervolgens doen we daar in het Westen enorm moeilijk over. Hetzelfde geldt voor lieden als Hugo Chavez in Venezuela. Als democratische verkiezingen winnaars opleveren die je liever niet had gezien, betekent dat nog niet dat het betreffende land geen democratie meer is.
‘Het is waar dat opkomende grootmachten als China en Rusland weinig democratisch kunnen worden genoemd. Maar dat zijn ze nooit daadwerkelijk geweest, waardoor je het niet als teruggang van de democratische wereldorde kunt betitelen. Bovendien is een andere opkomende grootmacht, India, juist wel democratisch. En bekijk het lijstje van machtigste landen eens, zowel politiek als economisch. Het overgrote deel is democratisch; dat zegt toch wel iets.
‘Ik durf te stellen dat democratie nog steeds in opmars is. Landen kunnen niet worden gedwongen democratisch te worden, want dat moet vanuit de bevolking zelf komen. Toch zullen de komende decennia ongetwijfeld alleen maar meer staten democratiseren. Wanneer economische omstandigheden in een land verbeteren, er meer welvaart komt en er een echte middenklasse ontstaat, hoor je uiteindelijk toch vaak de roep om democratie opkomen.’