ANS-Online

In ‘Welles Nietes’ redetwisten iedere maand twee wetenschappers over een maatschappelijk vraagstuk. In deze aflevering: is België nog wel een eenheid?

Tekst: Andrew Wolters
Illustratie: Dirk Bertens

De laatste jaren staan Vlamingen en Walen alsmaar vaker met getrokken messen tegenover elkaar. Bleven de geschillen in het verleden bij taal en cultuur, tegenwoordig gaan ze over verkeerswetten, controle op werklozen, nachtvluchten boven Brussel, sociale zekerheid en financiële transfers van Vlaanderen naar Wallonië. De tegenstellingen en conflicten in België lijken te groot geworden om als één staat te functioneren.
Vooral de financiële transfers vormen een moeilijk punt. Met deze transfers worden de tekorten op de begroting van Wallonië weggewerkt met geld uit de Vlaamse kas. De overdrachten zijn gestegen tot vijf miljard euro per jaar, meer dan die van West- naar Oost-Duitsland. De Vlamingen vinden dat er te weinig controle mogelijk is over de besteding van die gelden en menen bovendien dat van hen te veel solidariteit met de minder welvarende helft van België wordt gevraagd. Dat de geldstromen een eeuw geleden in omgekeerde richting gingen, wordt echter zonder schroom vergeten, zo vinden hun zuidelijke landgenoten.
Toen in 1830 de Zuidelijke Nederlanden – het huidige België – zich afsplitsten van de rest van de Nederlanden, leek de eenheid gewaarborgd. Maar in de loop van de negentiende eeuw ontstond een culturele en maatschappelijke tegenstelling tussen het voorheen rijke, aristocratische zuiden en het arme, agrarische noorden. Uit verzet tegen de achterstelling van het Vlaams en de overheersing van de Franstalige elite, kwam tegen het eind van die eeuw in Vlaanderen een nationalistische beweging op die de eigen taal en cultuur wilde bevorderen. De dichter Albrecht Rodenbach moedigde als student het Vlaams bewustzijn aan met zijn beroemde lied ‘Vliegt den blauwvoet? Storm op zee!’
Het instorten van de kolenindustrie in de jaren zeventig van de twintigste eeuw bracht Wallonië in een economische neergang, die moest worden opgevangen door het intussen rijker geworden Vlaamse gewest. Om tweedeling te voorkomen, werd besloten om het land te federaliseren: minder bevoegdheden bij de centrale overheid en een verdeling in het Vlaamse, het Waalse, en het tweetalige Brusselse gewest.
Intussen is België een aantal staatshervormingen verder. Maar ‘het deugt nog steeds niet’, aldus de Vlaamse denkgroep In de Warande. Zij publiceerde onlangs het lijvige Manifest voor een zelfstandig Vlaanderen in Europa. De boodschap: alleen op eigen benen kan Vlaanderen zijn welvaart behouden en Wallonië zijn economie versterken. Ook betoogt de denkgroep dat het federale model kreunt en zucht onder ‘contraproductieve financiële transfers’ en een ‘bijzonder zware en inefficiënte structuur’. Daaruit zou een gebrek aan vertrouwen in de overheid en een wantrouwen tussen de Walen en Vlamingen voortvloeien.
Zijn de tegenstellingen daadwerkelijk zo groot dat het land beter kan worden gesplitst? Zal de afscheiding van Vlaanderen de problemen oplossen? Twee Vlamingen over de stelling van deze maand: het is wenselijk om België op te splitsen.

Welles:
Dr. Bert Vanheste, gepensioneerd universitair hoofddocent Nederlandse Taal en Cultuur
‘De Belgische knelpunten mogen niet worden onderschat: de chaotische politieke structuur, de taalverschillen, het superioriteitsgevoel van de Walen, en in het bijzonder de financiële transfers vormen een ernstig probleem. Solidariteit is wenselijk, maar de Walen hebben zich de laatste decennia ontpopt als profiteurs. Ook al ging de geldstroom tot de jaren zestig de andere kant op, die bedragen waren niet zo hoog als nu. Bovendien zal Wallonië nooit op eigen benen leren staan als het geen inspanning hoeft te leveren. Ik vrees dat de kwesties de politieke stabiliteit dreigen te ondermijnen.
‘Het land opsplitsen is natuurlijk een mogelijke oplossing van het probleem. Er dienen zich dan twee opties aan: Vlaanderen helemaal zelfstandig of Vlaanderen bij Nederland. De eerste keuze werd vooral door de Vlaamse rechtse politieke partijen bepleit, maar wordt nu ook aangevoerd in het Warande-manifest, waarachter toch een objectievere groep schuilt. Er is zelfs een aantal Waalse economen die de economische argumenten uit het manifest onderschrijft.
‘Mijn voorkeur – een ideële – gaat uit naar een vereniging van Vlaanderen en Nederland. De wortels van de Nederlandse cultuur zitten namelijk in Vlaanderen. Vóór 1585, toen Spaanse soldaten Antwerpen plunderden en de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden voor het eerst werden gescheiden, lag het grootste culturele gewicht in Vlaanderen. Denk daarbij aan de schilderkunst en literatuur, de religie die verschoof van katholiek naar hervormd, maar ook de wetenschap, die in Antwerpen en Leuven een grote ontwikkeling doormaakte. Op institutioneel gebied was het zelfbestuur van steden als Antwerpen en Gent rolmodel voor Nederlandse steden. De Nederlandstalige cultuur is dus in beginsel in Vlaanderen tot bloei gekomen.
‘Door massale uitwijking van Vlaamse intellectuelen naar Nederland is deze overgedragen naar Amsterdam, Leiden en Delft. Tijdens de Spaanse bezetting is in Vlaanderen veel vernietigd. Het kosmopolitische Antwerpen bijvoorbeeld, de belangrijkste havenstad in de zestiende eeuw, verloor zijn invloedrijke positie. Het protestantisme werd uitgeroeid en de wetenschap stortte in. Desondanks is in de eeuwen erna een belangrijke culturele overeenkomst overeind gebleven: Nederlanders en Vlamingen spreken varianten op dezelfde taal. Samen met de onderdrukking door de Walen zorgde dit ervoor dat de Vlamingen altijd een sterkere binding hebben gehad met Nederland dan met Wallonië.
‘Ten slotte zijn er voordelen van een gezamenlijke toekomst: op Europees niveau kunnen Vlaanderen en Nederland samen een politiek blok vormen van 22 miljoen inwoners. Bovendien kan het culturele erfgoed worden versterkt en staan beiden samen sterk als taalgemeenschap in Europa.
‘Het ideaal om Vlaanderen bij Nederland aan te sluiten, stuit echter op een groot probleem: de haalbaarheid. Er zijn maar weinig Nederlanders en Vlamingen die heil zien in deze oplossing. Ook rigoureuze veranderingen – een totale onafhankelijkheid, zoals het Warande-manifest bepleit – zullen juist averechts werken. Het grote gevaar is namelijk dat Vlaanderen afglijdt naar (extreem) rechts. Beide oplossingen dus zijn niet realistisch. De enige reële oplossing is het behoud van België. Dit is niet ideaal, maar ideale oplossingen bestaan alleen voor ideologisch verblinden.’

Nietes:
Prof. dr. Hugo de Schepper, emeritus hoogleraar Moderne Letterkunde
‘De vele problemen vormen een bedreiging voor de Belgische eenheid en staan besluitvaardigheid in de weg. De bekommernissen van de denkgroep zijn daarom begrijpelijk, echter stel dat België wordt gesplitst, dan is de vraag waar de grens moet gaan lopen. Belangrijker nog: wat moet er met Brussel gebeuren? Brussel is behalve de hoofdstad ook een gewest omringd door Vlaams grondgebied en valt bovendien onder zowel de Franstalige als de Nederlandstalige gemeenschap.
‘Brussel kan niet worden losgekoppeld van Vlaanderen of Wallonië, maar een hoofdstad voor twee landen tegelijkertijd is natuurlijk ook niet mogelijk. Door verfransende druk van de lokale overheid en door inwijking van Walen en Fransen in de Brusselse streek, zijn de Vlamingen steeds verder van het centrum vandaan gaan wonen. De francofonie breidt zich uit als een olievlek. Als België wordt gesplitst, dan verdwijnt alles wat Nederlandstalig is in het gewest, van ziekenhuizen en scholen tot de Koninklijke Vlaamse Schouwburg, een eeuwenoud theater. Brussel zal een Waals enclave worden in Vlaanderen.
‘De Vlamingen verliezen bovendien een belangrijke stad. Zoals Nijmegen een centrum is voor Cuijk, Kleve en Mook, is Brussel een vanzelfsprekend centrum voor Vlaanderen: cultuur, onderwijs, winkels, uitgaan en werkgelegenheid. De stad heeft een maatschappelijke functie die te belangrijk is voor zijn omgeving om zomaar op te geven. Daarnaast zou een verplaatsing van dit centrum naar Antwerpen, dat niet centraal ligt, een heel gedoe zijn. De mensen achter het Warande-manifest hebben dit ernstig over het hoofd gezien.
‘Een opdeling van België is bovendien niet nodig. De relatief eenvoudige inrichting van het land in gewesten en gemeenschappen hoeft niet eens een groot probleem te zijn als het in de praktijk consequent wordt toegepast. Helaas zijn de administratieve en gerechtelijke gevolgen van een dergelijk systeem niet goed overdacht, en Vlaanderen ondervindt daar nadelen van. Bij de overlappingen is het grootste probleem dat er geen homogene bevoegdheidspakketten zijn, waardoor er op elk niveau wel een instelling bestaat die een vinger in de pap heeft. Zo is er een ministerie van Volksgezondheid in Vlaanderen, in Wallonië en bovendien een op federaal niveau. Hoewel Brussel geen afzonderlijke gemeenschap is, heeft de hoofdstad er ook nog een. Dat district heeft zelfs een ministerie van Landbouw, terwijl er maar één boerderij staat.
‘Versimpeling van het institutioneel model is de essentiële voorwaarde voor het voortbestaan van België als eenheid. Zo moeten de gewesten en gemeenschappen worden gelijkgetrokken en bevoegdheden duidelijk worden afgebakend om overlappingen te voorkomen. Ik ben voorstander van een grote autonomie voor de deelstaten, opdat alleen buitenlandse zaken, het financieel beleid op Europees niveau en het leger in het takenpakket van de federale regering blijven. De deelstaten moeten samen een paritaire regering en een paritair parlement vormen – op basis van gelijkwaardigheid dus. Als daarbij de wet op betere wijze wordt bekrachtigd, nationale normen eenduidig en overal worden toegepast en tweetaligheid verplicht wordt gesteld, dan zal een groot deel van de problemen in België verdwijnen zonder het land te hoeven splitsen.’