Lichtgeraakt
‘In de winter moet ik mezelf het bed uitslepen. De meeste tijd breng ik slapend door. Het is niet zomaar zin hebben in uitslapen, maar een algehele vermoeidheid. Ik heb alleen maar negatieve gedachten over wat de dag gaat brengen’. Anne Jacobs (21), derdejaars Algemene Cultuurwetenschappen, heeft elke winter te kampen met een winterdepressie. Ze zondert zich soms dagen af, heeft geen zin om met mensen af te spreken en is voornamelijk somber, erg somber.
Van de Nederlandse bevolking kwakkelt 8 procent met een lichte winterdip. Zo’n 3 procent lijdt aan een serieuze winterdepressie. Naast een onnatuurlijke behoefte aan slaap, heeft iemand met een winterdepressie enorme honger naar zoet en koolhydraatrijk eten en komt daardoor elke winter flink wat kilo’s aan. Meestal vormt een overkill aan negatieve gedachtes de kern van de klachten, waardoor het in eerste instantie een klassieke depressie lijkt. Wanneer de neerslachtige gevoelens in de zomer echter als sneeuw voor de zon verdwijnen, is er sprake van een winterdepressie. Anne: ‘Ik merk dat ik me in de zomer het best voel. Alsof ik op zonne-energie werk. Ik word ondernemend en voel me relaxed.’
Lichtsensatie
Een klein kamertje met een bed, twee lichtbakken en een flinke stapel leesvoer. Op de Polikliniek Psychiatrie in ziekenhuis Rijnstate te Arnhem leidt verpleegkundige Erik Wegeling dagelijks het lichtspreekuur. Winterdepressiepatiënten kunnen hier de nodige oppepper krijgen in donkere en barre dagen. ‘Tijdens de behandeling zit de patiënt vijf dagen lang elke ochtend drie kwartier voor een lichtbak van 10.000 lux’, vertelt Wegeling. ‘Dat is dezelfde hoeveelheid die je op een heldere zomerdag opneemt. De tl-buizen in een kantoorruimte of een collegezaal produceren bijvoorbeeld maar 500 lux. Na vijf dagen lichtsensatie kunnen de meeste patiënten er voor de rest van de winter tegenaan.’
Waarom mensen zo opknappen van deze aanpak is niet duidelijk volgens Ybe Meesters, psycholoog en schrijver van het boek Leven met een winterdepressie. ‘Niemand weet precies wat de oorzaak is van deze aandoening. Duidelijk is wel dat het met licht goed is te behandelen. Mensen komen doodziek op het spreekuur binnen en na een week is 80 procent weer helemaal gezond, puur door de blootstelling aan licht.’
Volgens Toine Schouten, directeur van Stichting Onderzoek Licht en Gezondheid (SOLG), heeft licht een grote invloed op de geestesgesteldheid van de mens. ‘Mensen zijn van nature buitendieren. We zijn aangepast om te leven in de buitenlucht, in een natuurlijk ritme van licht en donker. Sinds tweehonderd jaar leven we echter voornamelijk in gebouwen, zodat niet iedereen aan de benodigde hoeveelheid lux per dag komt.’
Social jetlag
Dankzij een onderzoek van David Berson, een Amerikaanse medicus, weten we waarom licht invloed heeft op de gemoedstoestand. Hij ontdekte in 2002 cellen in het oog die licht en donker meten, de zogenaamde retinale ganglioncellen. Deze cellen staan in verbinding met de biologische klok in de hersenen. Deze klok regelt via de pijnappelklier het niveau van cortisol, een stresshormoon, en het slaaphormoon melatonine. ’s Ochtends hoort er veel cortisol in het bloed te zitten, ’s nachts weinig. Dat ritme kan uit balans raken bij te weinig licht.
Hoewel nooit is bewezen dat een verstoring van dit natuurlijke ritme de oorzaak is van een winterdepressie, heeft dit volgens Wout van Bommel, voorzitter SOLG, een behoorlijke invloed op humeur en gedrag. ‘Een veelvoorkomend verschijnsel is de social jetlag. De biologische klok wordt in zo’n drie dagen tijd aangepast aan een nieuw ritme. Veel studenten duiken donderdagavond de kroeg in tot ’s ochtends vroeg en zien pas drie à vier uur later licht dan de dagen daarvoor. Dit herhalen ze vrijdag en zaterdag, waarna ze zondag ook nog eens flink bijslapen. Het bioritme is dan drie uur verschoven. Maandagmorgen moet er toch college worden gevolgd, maar die biologische klok staat verkeerd waardoor een slecht humeur, slaperigheid en concentratieproblemen de boventoon voeren. Staat donderdag de klok weer goed, dan begint de student van voor af aan.’ Op tijd naar bed is dus geen overbodige luxe.
Verlichting
Deirdre Jansen (22), derdejaars Bedrijfscommunicatie, heeft een aantal jaren geleden op eigen initiatief een lichtbak aangeschaft. Of het werkt, weet ze niet. Ze heeft het een paar keer geprobeerd, maar gebruikt het nu nooit meer. ‘Dat is het probleem wanneer mensen zelf een lichtbak aanschaffen’, vertelt Wegeling, ‘Ze gaan er laks mee om, waardoor het effect uitblijft. Wanneer je gebruik wil maken van een lichtbak, zul je gedisciplineerd te werk moeten gaan. Begeleiding is een must. Door verkeerd gebruik kun je klachten krijgen zoals hoofdpijn en duizeligheid. Bovendien slaan sommige patiënten door en worden manisch of zelfs suïcidaal.’
Een huis-, tuin- en keukenoplossing is het aanschaffen van de Philips Wake-up Light. Volgens Wegeling kan er geen serieuze winterdepressie mee te lijf worden gegaan, maar iemand met een winterdip kan er zeker baat bij hebben. Opstaan wordt een stuk prettiger door de nagebootste zonsopgang.
Joep ter Heul (21), vierdejaars rechten, nam een meer decadent besluit. ‘Je kunt het beste zelf het heft in handen nemen en iets aan die treurige winter doen. Ik ga deze winter naar Zuid-Amerika. De winter overslaan en genieten van het beste van twee werelden.’
Tekst: Suzan van Kuppenveld en Juliet van de Voort
Illustratie: Marieke Meijer
Klik hier voor alle artikelen van ANS november 2008.
