Gelach en gehuil

Man in the mirror: Het mededogen in zwarte humor

Columnist Niek van Ansem denkt veel na over het dagelijks leven. Maar of al dat reflecteren ook tot oplossingen leidt? Zijn gedachtes vragen op hun beurt namelijk ook weer om een flink staaltje doe-het-zelf psychoanalyse. Om zijn overvolle hoofd wat te luchten, deelt hij hier wat van zijn hersenspinsels.  ​

Een jaar geleden ben ik met mijn familie in Auschwitz geweest. Het bezoek maakte op ieder van ons grote indruk. De paar dagen die we rondom dit bezoek in Krakau doorbrachten, waren dagen vol afschuw, bezinning en - vreemd genoeg - ook humor. Juist tijdens deze reis, waarin ik veel nadacht over wat er tijdens de Tweede Wereldoorlog is gebeurd, kwamen er bovengemiddeld veel grappen over deze gebeurtenissen in me op. Grappen die niet kunnen, omdat humor bij zoiets zwarts als de Holocaust niets te zoeken heeft. Of toch?

Het verschijnsel 'zwarte humor' vind ik intrigerend. Ik twijfel niet zozeer over de vraag óf zwarte humor kan: in mijn optiek moet je over ieder onderwerp - hoe zwaar ook - grappen kunnen maken. Wat mij echter wel fascineert, is de manier waarop zwarte humor zich verhoudt tot mijn medeleven. Bij iedere zwarte grap zijn er namelijk ook slachtoffers in beeld: slachtoffers van ziektes, rampen, misdaden. Als medemens vind ik het leed dat hen is overkomen allesbehalve grappig. Mijn zwarte humor en mijn mededogen zijn beide deel van wie ik ben, maar ze leven wel op gespannen voet met elkaar. Die spanning veroorzaakt soms ook een schuldgevoel dat zich samen met de hilariteit openbaart. Dat schuldgevoel is het innerlijke stemmetje dat 'die grap kan écht niet…' roept, terwijl hetzelfde stemmetje het ondertussen wel uitschatert van het lachen.

Dat ik mijn donkerste humor ondanks dat schuldgevoel toch liefdevol zijn gang laat gaan, lijkt onverenigbaar met mijn medeleven. Toch heeft de grofste grap bij mij juist ook veel te maken met mijn empathisch vermogen. Humor heeft in een zwarte context iets absurdistisch: de grap lijkt niet thuis te horen in het door en door trieste verhaal waar ze naar verwijst. Welbeschouwd is het noodlot echter niet veel minder absurdistisch - met name wanneer dit noodlot door andere mensen is veroorzaakt. Ik leef dagelijks een leven van logica, waarin ik de dingen die ik doe baseer op rationele verwachtingen van wat het me in de toekomst gaat brengen. Noodlot en slachtofferschap horen niet thuis in die wereld. Daarom vind ik de gruwelijkste gebeurtenissen ook zo moeilijk te bevatten. Dit maakt meeleven een belangrijke, maar allesbehalve een gemakkelijke opgave.

Ik kán me niet voorstellen hoe het is als een politiek regime ineens man en macht inschakelt om mij en mijn familie uit te roeien. Ik kan niet bedenken hoe het voelt als er op een doorsnee werkdag opeens een passagiersvliegtuig op mijn kantoorruimte afkomt, of als de stad waarin ik woon ineens gebombardeerd wordt. In mijn alledaagse leventje zijn dit te absurdistische scènes. Voor mij is het absurde van zwarte humor daarom een van de manieren om mijn meelevende kant aan te boren. Het stelt me enerzijds in staat om aan het onvoorstelbare tenminste iets van betekenis te geven, al is het maar een clou. Anderzijds zet het schuldgevoel dat met de grap komt me weer aan het denken.

Opdat het nooit wordt vergeten.

 

uitwissen inheemse culturen

Vincent in de VS: Cultuurshock

Als onderdeel van de researchmaster Historical Studies brengt Vincent Veerbeek een semester door in Riverside, Californië, om onderzoek te doen naar de grijze gebieden van de Amerikaanse geschiedenis. Op ANS-Online doet hij maandelijks verslag van zijn indruk van de Verenigde Staten, een land dat altijd blijft verbazen. Is Amerika echt zo vreemd als we in Nederland denken, of valt het allemaal wel mee?

In Californië kijkt niemand ervan op als de docent op maandagochtend zijn college begint met de vraag of studenten weten wat ze moeten doen bij een schietpartij. Geen twijfel over mogelijk: This is America. Op zo'n moment voel ik me onvermijdelijk een vreemde eend in de bijt. Verder heb ik echter van de cultuurshock en de jetlag die je zou verwachten bij een verblijf zo ver van huis vooral last van dat laatste. Na amper twee weken ben ik alweer redelijk gewend aan het Amerikaanse leven en gaat alles eigenlijk prima zijn gangetje.

Natuurlijk, er is veel anders dan in Nederland en de westkust is een compleet andere wereld dan de oostkust, waar ik drie jaar geleden enkele maanden studeerde, maar dat zijn details. Van koolmezen naar kolibries, van spar naar palmboom, van Celsius naar Fahrenheit: het is slechts een kleine greep uit een lijst van minieme aanpassingen die oneindig door zou kunnen gaan. Al met al zijn het geen wereldschokkende verschillen, zeker voor een doorgewinterd Amerikanist die uit eigen ervaring weet hoe het is om voor langere tijd op het westelijk halfrond te zitten.

Hoewel ik dus weinig last heb van een cultuurshock, is het vanwege mijn onderzoek toch interessant om na te denken over wat het betekent om je van de ene op de andere dag in een omgeving te bevinden die niet vertrouwd is. Mijn onderzoek hier draait namelijk om Sherman Institute, een school in Riverside waar tussen 1902 en de late jaren 1960 kinderen uit verschillende Native American gemeenschappen heen werden gestuurd - zowel vrijwillig als onder druk. Het hoofddoel van Sherman en tientallen soortgelijke scholen was om kinderen van hun cultuur en gemeenschap los te weken en ze te veranderen in 'beschaafde' en bovenal westerse burgers. De school is er nog steeds, het dwangmatige systeem gericht op het uitwissen van inheemse culturen niet meer.

In vergelijking met de overgang van reservaat naar kostschool stellen de zaken waar ik aan moet wennen daarom weinig voor. De cultuurshock was uiteraard niet voor alle kinderen even groot en is bovenstaande omschrijving een heel beknopte samenvatting van een complex systeem. Dat neemt echter niet weg dat juist die shock het hele idee was achter scholen zoals Sherman: als een donderslag bij heldere hemel een nieuwe cultuur en taal opleggen en die schok zo lang mogelijk laten doorwerken. Daarmee vergeleken zijn mijn kortstondige momenten van bevreemding en confrontaties met kleine cultuurverschillen als grootschalig wapenbezit een peulenschil.

 

 

RokenIsEchtSúperSlim

Passief agressieve teksten op sigarettenpakjes - De Hooiberg

Scherper dan De Speld en ook makkelijker te vinden: De Hooiberg. De nieuwsrubriek waar je zo doorheen prikt. Deze keer: Passief agressieve teksten op sigarettenpakjes.

De overheid is  bezig met een nieuwe campagne om roken minder aantrekkelijk te maken. Vanaf 2020 zullen er op alle tabaksverpakkingen daarom passief agressieve teksten te vinden zijn zoals 'Waarom zou je ook je hele longcapaciteit willen gebruiken?'

Tekst: Myrte Nowee
Illustratie: Roos in 't Veld

De overheid probeert al jaren het aantal mensen dat rookt terug te dringen, maar met weinig succes. Reclame maken voor tabak is verboden en sinds een aantal jaren zijn er standaard foto’s van allemaal enge ziektes op de pakjes te vinden. Ondanks dat de maatregelen wel degelijk vruchten afwerpen, is het aantal rokers in het land nog té hoog. Een nieuwe campagne was dus noodzakelijk.

Harde confrontatie
'We zijn erachter gekomen dat mensen eerlijk confronteren met de gevolgen van roken niet helpt', vertelt Mies Kraam, woordvoerdster van RokenIsEchtSúperslim. 'Plaatjes, voorlichtingen… als mensen het niet willen weten of horen doen ze dit ook niet. We zijn daarom met ons team aan de slag gegaan met de vraag: hoe kunnen we mensen echt bereiken? Toen de eerste bijdehandte collega sarcastisch "wow goede vraag, hier hebben we echt nog nooit over nagedacht" riep, wisten we meteen in welke richting we het moesten zoeken.'

'Waarom anticonceptie gebruiken als je ook gewoon kan roken?', 'Staat heel leuk dat shirt zo bij je gele tanden', of 'Wat boeit 7 jaar eerder dood gaan nou echt?'. Het zijn allemaal leuzen die binnenkort op de pakjes te vinden zijn. Ondanks de harde toon van de teksten zegt de woordvoerder hier niet mee in te zitten. 'Het is wel waar.'

 

Het verhaal van Narcissus

Het verhaal en de verbeelding: Reflectie

De studentenfotografievereniging De Cycloop levert iedere maand de beste foto's van hun themafotocompetitie. Waar de fotografen met hun platen verbazen, belijft ANS het thema bij wijze van schrijven. Het thema deze maand is reflectie.

Syl Bogers Reflectie 700x      FotoSyl Bogers

De Griekse mythologie sprak al over het verschijnsel van reflectie: het wonderlijke natuurfenomeen waarbij door de breking van licht beelden worden weerspiegeld. Hiervan genieten was echter niet voor iedereen weggelegd. Bij deze het verhaal van Narcissus.

Tekst: Myrte Nowee

Oogverblindend mooi
De griekse jongeman Narcissus was
beeldschoon en werd daarom alom begeerd door mensen om hem heen. Niet enkel de stervelingen op aarde, maar ook goden en nimfen vielen als een blok voor zijn ongekende schoonheid. Narcissus zelf was zich helemaal niet bewust van zijn betoverende uiterlijk enhad enkel interesse in de jacht. Beminning door mens en god wuifde hij dan ook keer op keer minachtend weg.

Dat Narcissus zichzelf nog nooit had gezien, kwam door een voorspelling die was gedaan door de bekende ziener Teresias. Hij voorspelde dat 'Narcissus zou blijven leven, zolang hij zichzelf maar niet zou leren kennen.' Zijn moeder weerhield hem na het horen van die boodschap dan ook van alles wat enige reflectie had. Jarenlang ging dit goed, tot het moment dat de jongeman - zoals dat vaak gaat in de Griekse mythologie - de toorn van de goden op zijn hals haalde.

Nadat de zoveelste aanbidder was afgewezen door de knappe jongenman, smeekte het hopeloos verliefde meisje de goden om wraak. 'Laat hem eens voelen hoe het is om iemand lief te hebben, die jouw liefde niet beantwoord.' Haar smeekbeden werden door de goden gehoord en haar wens ging in vervulling. Narcissus zou snel hetzelfde lot als zijn aanbiddders ondergaan, alleen kwam zijn geliefde uit een onverwachte hoek.

Jetske Adams Reflectie 350xRein Wieringa Reflectie 350x


























   Foto's, links: Jetske Adams, rechts: Rein Wierenga


Onbereikbare liefde
Op een dag toen hij aan het
jagen was in het bos, kwam hij aan bij een vijver met kristalhelder water. Het was er doodstil, geen dier durfde zich er te wagen en zelfs takken en bladeren durfden het prachtige water niet te raken, in de angst het te vertroebelen. Moe van de jacht rustte Narcissus wat uit bij de mooie vijver.

Na een tijdje besloot hij met het water uit de vijver zijn dorst te lessen. Op dat moment zag hij voor het eerst zijn spiegelbeeld in het kraakheldere water. Omdat hij zichzelf nooit eerder gezien had, was hij zich er alleen niet bewust van dat het hijzelf was waar hij naar keek. Het enige wat hij kon zien was deze prachtige jongeman. Het moest wel een mooie geest of god zijn, die over de vijver waakte. Wie hij ook was, hij kon zijn blik niet wenden van de beeldschone verschijning.

Overmand door dit gevoel van affectie wilde hij de weerspiegeling aanraken, maar wanneer hij dat deed vluchtte te reflectie. Hij trachtte hem te kussen of te omarmen, maar het beeld verdween iedere keer wanneer hij dat deed. Ook gaf het geen antwoord, wanneer hij iets vroeg. Zo intens verliefd op zijn zelfbeeld, kreeg hij enorm veel liefdesverdriet door de continue afwijzing.

Zo zat hij daar dagen. Kijkend naar de weerspiegeling van zichzelf in het heldere water. Hij at niet, dronk niet, maar keek enkel naar zichzelf, huilend van verdriet dat hij de mooie geest niet kon krijgen. Zijn schoonheid werd daarmee zijn dood, want Narcissus kwijnde weg bij het meer. Het enige wat van hem overbleef, was een heldergele bloem.

 

beperking of verrijking?

Doof op de RU

Tashi is een dove PhD-student die van Florida naar Nederland verhuisde voor haar promotieproject over cross-signing: een communicatievorm die dove mensen gebruiken wanneer ze geen gemeenschappelijke taal hebben. ANS interviewde haar om meer te weten over de wereld der doven.

Tekst: Myrte Nowee en Katarina Laken
Foto's: Ted van Aanholt


Wanneer we het kantoor van Tashi binnenkomen, blijkt haar aandacht trekken de eerste hindernis van onze andere manier van communiceren. Haar horende collega's merken onze entree op en adviseren ons op haar bureau te tikken. Ze voelt de trilling, kijkt op en glimlacht. Ze nodigt ons uit om naast haar voor de computer te gaan zitten. We typen om de beurt en leren over haar leven.
 

tashi 370x 2Hallo Tashi! Hoe is het om doof te zijn in de Verenigde Staten (VS) in vergelijking met Nederland?
De Nederlandse overheid geeft dove mensen een jaarlijkse toelage voor het huren van een doventolk in zowel werk- als levenssituaties. In de VS is het de verantwoordelijkheid van de werkgever om tolken of een andere communicatiemanier aan te bieden. Het systeem hier omvat meer werk van onze kant maar ik waardeer de vrijheid van het zelf kunnen kiezen van een tolk. Ook de Radboud Universiteit biedt tolken aan als ik naar een conferentie ga. 

Een van de weinige dingen die ik mis vanuit de VS is de Video Relay Service, een 24/7 video-interpretatieservice. Hiermee kan een doof persoon op ieder moment van de dag of nacht telefoneren via een tolk op webcam of videotelefoon. Geen enkel ander land ter wereld heeft een soortgelijk systeem, behalve de VS dus en sinds vorig jaar ook Canada.'

Ervaar je een taalbarrière met het Nederlands?
'Ik zie dit meer als een taalkans dan een barrière. Ik hou namelijk van het leren van nieuwe talen, en het Nederlands ligt redelijk dicht bij Engels. Het is daarom niet zo moeilijk als andere talen die ik heb geleerd. Daarnaast is de vertaling van digitale documenten er flink op vooruitgegaan. Ik zal je een nieuwe app laten zien die ik net dit jaar heb gekregen.'

- Tashi pakt haar telefoon en vraagt ​​ons om iets te zeggen in het Nederlands of Engels. Terwijl we 'wat moet ik zeggen?' zeggen verschijnen de woorden op het scherm. -

'Ik oefen Nederlands in gesprekken door de bijschriften in de app te lezen. Mensen kunnen kiezen of ze liever spreken of typen. De app werkt helaas niet zo goed met achtergrondgeluiden en is ook het meest nauwkeurig met VS Engels, maar ook andere talen zijn opmerkelijk goed tegenwoordig.'

Je fietst hier ook regelmatig, hoe zit het wanneer auto's toeteren of fietsers bellen om je te waarschuwen?
'Dat bewijst alleen maar dat je nooit mag aannemen dat iemand je hoort. Ook bind ik mijn krukken op de achterkant van mijn fiets, zodat mensen hopelijk merken dat er iets anders is en me een beetje extra ruimte geven. Ik heb een paar close calls gehad maar op een acceptabel niveau. Gelukkig is het fietsen hier sowieso redelijk veilig door de aparte fietspaden.'

Heb je vooral dove of juist horende vrienden? Welke taal gebruik je met hen?
'Ik heb beide en de meesten gebruiken gebarentaal. Het is natuurlijk vrij normaal dat je vriendenkring een gemeenschappelijke taal heeft, anders wordt het lastig om bevriend te raken. Ik heb mijn vrienden leren kennen op de universiteit maar ook door dove gemeenschappen. Er zijn niet veel dove mensen in Nijmegen, dus de meeste van mijn sociale contacten in de dove gemeenschap wonen in andere steden. Het uitstekende Nederlandse treinsysteem maakt het gemakkelijk om naar andere steden te reizen. Dit is bijna net zo belangrijk als de fietspaden voor mij. Daarnaast vindt er sinds vorige maand weer maandelijks een gebarencafé plaats in The Yard bij het sportcentrum. Iedereen is welkom, maar je moet natuurlijk wel gebaren.'

interview 370x boeken 370x

 

 

 

 

 


Je vertelde dat je een kat hebt. Hoe communiceer je met haar? Gebruik je ook gebarentaal?

'Jazeker! Daarnaast spreek ik ook Khmer tegen haar, de Cambodjaanse taal. De Khmer-taal is bij uitstek geschikt voor katten, vanwege de nadruk op de 'aa' klinker die katten goed kunnen herkennen. Zoals het woord voor kat: chmaa, mama: maa en eet: nyaam.

Mijn kat lijkt te begrijpen dat ik doof ben. Wanneer ze iets wil tikt ze me met haar poot en ze waarschuwt me voor geluiden zoals een klop op de deur of mijn huisbaas die thuis aankomt. Ik heb dus ook geen deurbel met knipperlicht nodig en ben me bewust van veel geluiden om me heen. Ze is een soort dienstkat. Ze is niet expliciet getraind, maar we hebben een hechte band. Ze staat altijd aan mijn zijde - of bovenop me - dus alle reacties die ze heeft, merk ik meteen op.'

Wat is het grootste verschil tussen dovencultuur en horende cultuur?
'Over het algemeen zijn dove mensen directer. Ik voel me daarom hier in Nederland erg thuis omdat ook horende mensen hier direct zijn. Het is heel verfrissend, zeker in vergelijking met het Verenigd Koninkrijk. Daarnaast zijn we erg goed in het delen van informatie onderling. Historisch gezien hadden doven namelijk veel minder toegang tot informatie dan het grote publiek. Vaak is dit nog steeds het geval.

Ook zijn we erg touchy. We krijgen elkaars aandacht door op elkaar te tikken of van een afstand te zwaaien en we hebben de neiging om veel te knuffelen. Soms moet ik mezelf herinneren dat horende mensen niet zo gewend zijn om aangeraakt te worden door vreemden.'

Herken je andere dove mensen snel?
'Jazeker! Twee of meer dove mensen samen zijn natuurlijk gemakkelijk te herkennen vanwege het gebaren, maar er is ook een soort "doven radar". Soms herken ik een dove in het openbaar zonder dat ik of die ander aan het gebaren is. Ik weet niet precies hoe dat komt, misschien door gedrag dat door anderen over het hoofd wordt gezien. Misschien kijken we meer rond, maken we een ander soort oogcontact.'

Welk advies heb je voor horende mensen om te communiceren met dove mensen?
gebaren 350x
'Zoals met alles: vraag het. Sommige dove mensen vinden het niet erg om te liplezen. In die situatie kun je het beste gewoon normaal te spreken en dus niet te overdrijven of heel langzaam te spreken. Persoonlijk heb ik heel weinig geduld om te raden wat mensen zeggen - wat liplezen eigenlijk is - dus typ ik het liefst zoals nu, of gebruik ik mijn app. Dat maakt het gesprek gelijkwaardiger. Het is daarnaast belangrijk om te onthouden dat tolken er niet alleen 'voor dove mensen' zijn, maar ook voor de horende mensen die bij het gesprek betrokken zijn. Tolken omvat ten minste twee talen.'

Beschouw je doof zijn als een beperking of als een verrijking van jouw leven?
'Vooral als een verrijking. Ik denk dat mijn leven er heel anders uit zou zien als ik kon horen. Onze gemeenschap is geweldig en ik kan me niet voorstellen dat ik die niet zou hebben. Wat betreft een beperking, de betekenis van dat woord is niet voor iedereen hetzelfde. Ik identificeer me als gehandicapt, maar enkel omdat de samenleving barrières opwerpt, niet omdat ik zelf vindt dat ik een beperking heb.'

Stel je voor dat er een nieuwe uitvinding gedaan zou worden die ervoor zorgt dat je zou horen, zou je daar interesse in hebben?
'Daar heb ik geen interesse in, nee. Ik zou misschien voor een dag nieuwsgierig zijn, maar zonder de optie om het te kunnen uitzetten, nee bedankt. Ik ben blij zoals ik ben.'

Na contact met een medewerker van doof.nl, een nieuwssite voor doven en slechthorenden, bleek dat er in Nederland wel degelijk een Video Relay Service bestaat. Het blijkt echter dat veel dove mensen niet op de hoogte zijn van deze service. Voor meer informatie klik hier